تفسیر غزل شماره ۱۴۵۴ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر گفت‌وگوی عاشق با معشوق و تأکید بر ماهیت فراباور عشق الهی است. مولانا با خطاب به “مه” (ماه، نماد معشوق زیبا و کامل)، به چشم‌پوشی معشوق از اسباب دنیوی در رابطه‌ی عاشقانه اشاره می‌کند. او غم عشق را مایه‌ی افتخار و نسب خویش می‌داند و نور معشوق را سرچشمه‌ی همه‌ی خواسته‌ها. غزل در نهایت، به سوز و گداز عاشقانه می‌رسد.

حیرت معشوق و عشق بی‌سبب (بیت ۱ و ۲)

غزل با گفت‌وگوی عاشق و معشوق آغاز می‌شود: “گفتم به مهی کز تو صد گونه طرب دارم / گفتا که به غیر آن صد چیز عجب دارم“. به ماه (معشوق) گفتم که: “من از تو صد نوع شادی و نشاط (طرب) دارم.” (معشوق) پاسخ داد: “من به جز آن (شادی که تو از من داری)، صد چیز عجیب و شگفت‌انگیز (عجب) در خود دارم (که تو از آن‌ها بی‌خبری).”

“گفتم که در این بازی ما را سببی سازی / گفتا که من این بازی بیرون سبب دارم“. (به معشوق) گفتم: “آیا در این بازی (عشق و زندگی)، ما را سببی (وسیله‌ای برای رسیدن به خودت) قرار می‌دهی؟” (معشوق) پاسخ داد: “من این بازی (عشق و کار هستی) را فراتر از هر سبب و علتی (بیرون سبب) دارم (یعنی بی‌واسطه و بی‌نیاز از اسباب دنیوی است).”

خویشی با غم عشق و نور مطلوب (بیت ۳ و ۴)

مولانا به افتخار خود به غم عشق و نور معشوق اشاره می‌کند: “هر طایفه با قومی خویشی و نسب دارند / من با غم عشق تو خویشی و نسب دارم“. هر گروه و طایفه‌ای با قبیله و قوم خود، نسبت و خویشاوندی دارند (افتخار می‌کنند). اما من با غم عشق تو (ای معشوق)، نسبت و خویشاوندی (معنوی) دارم (و به آن مفتخرم).

“بیرون مشو از دیده ای نور پسندیده / کز دولت نور تو مطلوب طلب دارم“. ای نور پسندیده و دلپذیر (معشوق)! از دیده‌ی من (و دلم) بیرون مرو. زیرا از برکت و دولت نور تو، هر آنچه مطلوب و خواستنی است (مطلوب طلب)، دارم (یعنی همه‌ی خواسته‌هایم با نور تو برآورده می‌شود).

آتش عشق و لهیب آن (بیت ۵)

غزل با بیان سوز و گداز عاشقانه پایان می‌یابد: “آنم که ز هر آهش در چرخ زنم آتش / وز آتش بر آتش از عشق لهب دارم“. من چنان عاشقی هستم که از هر آه (درد و حسرت) خود، در آسمان (چرخ) آتش می‌زنم (کنایه از شدت سوز درونی). و از (این) آتش (درونی)، بر (آن) آتش (دیگر) از عشق، شعله و لهیب (لهب) دارم (یعنی وجودم سراسر شعله‌ور از عشق است).

این غزل با زبانی شیوا و استعاراتی دلنشین، عمق عشق عرفانی مولانا و بی‌نیازی این عشق از اسباب ظاهری را نشان می‌دهد.