تفسیر غزل شماره ۱۴۲۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر قدرت و نفوذ کلام عارف و هشدار او به غافلان است. مولانا خود را فراتر از پرندگان عادی می‌داند و با تصویرسازی از “سنگ پولاد” در پرواز، بر نیروی درونی و پنهان خود تأکید می‌کند. او با زبان تمثیل “دنبل” و “گاز”، به تأثیر دگرگون‌کننده‌ی کلامش بر وجود مخاطب اشاره دارد و در نهایت، عتاب شمس تبریزی را مایه‌ی رهایی از عالم ناسوت می‌داند.

پرواز استثنایی و قدرت پنهان (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان توانایی‌های خاص عارف آغاز می‌شود: “همه بازان عجب ماندند در آهنگ پروازم / کبوتر همچو من دیدی که من در جستن بازم“. همه‌ی بازها (پرندگان شکاری و قدرتمند) از شیوه‌ی پرواز من در شگفت ماندند. آیا کبوتری (پرنده‌ی رام و معمولی) همچون من دیده‌ای؟ زیرا من در جست‌وجو و شکار (با زدن بال) بی‌باک و آزاد هستم (مانند باز عمل می‌کنم).

“به هر هنگام هر مرغی به هر پری همی‌پرد / مگر من سنگ پولادم که در پرواز آغازم“. در هر زمان، هر پرنده‌ای با پرهای (مادی) خود پرواز می‌کند. مگر من که سنگ پولادم (سخت و محکم، اما دارای نیروی درونی)، که در پرواز (معنوی) آغازگر و پیشرو هستم.

هشدار به زبان و رازهای باطنی (بیت ۳ و ۴)

مولانا به قدرت کلام و نفوذ خود اشاره می‌کند: “دهان مگشای بی‌هنگام و می ترس از زبان من / زبانت گر بود زرین زبان درکش که من گازم“. بی‌موقع (در سخنان بی‌جا) دهان نگشا و از زبان من بترس. اگر زبانت (سخنت) زرین (گران‌بها و جذاب) هم باشد، آن را (در دهان) بکش (خاموش باش)، زیرا من همچون “گاز” (برنده و گزنده) هستم.

“به دنبل دنبه می گوید مرا نیشی است در باطن / تو را بشکافم ای دنبل گر از آغاز بنوازم“. (در این تمثیل) به دنبل (غده‌ای چرکی و دردناک) می‌گوید: “ای دنبه (کنایه از ظاهر چرب و فریبنده)، در باطن من نیشی (دردی پنهان) وجود دارد.” (یا من به تو ای دنبل) می‌گویم: “تو را خواهم شکافت ای دنبل (باطن پنهان شده را آشکار خواهم کرد)، اگر از ابتدا (به نوازش و نرمی) با تو رفتار کنم.” (اشاره به لزوم شکافتن ظاهر برای رسیدن به باطن).

نرمی تا زمان شکافتن (بیت ۵ و ۶)

مولانا به روش خود در برخورد با غافلان اشاره می‌کند: “بمالم بر تو من خود را به نرمی تا شوی ایمن / به ناگاهانت بشکافم که تا دانی چه فن سازم“. خود را بر تو (ای دنبل/غافل) به نرمی می‌مالم تا ایمن و آرام شوی. اما ناگهان تو را خواهم شکافت (حقیقت را آشکار خواهم کرد)، تا بدانی که چه فن و هنری (در آشکارسازی حقیقت) دارم.

“دهان مگشای این ساعت ازیرا دنبل خامی / چو وقت آید شوی پخته به کار تو بپردازم“. در این لحظه دهان نگشا (سخن بی‌جا مگو)، زیرا هنوز دنبلی خام و نارس هستی. هنگامی که زمان آن فرا رسد (و پخته شوی)، به کار تو (به اصلاح و آشکارسازی حقیقت تو) خواهم پرداخت.

بینایی حقیقی و نفی قهر (بیت ۷ و ۸)

مولانا به بینایی خود و کنترل بر کلامش اشاره می‌کند: “کدامین شوخ برد از ما که دیده شوخ کردستی / چه خوانی دیده پیهی را که پس فرداش بگدازم“. کدام گستاخ و بی‌شرم از ما (حق) چیزی برده است که تو دیده‌ات را گستاخ (پررو) کرده‌ای؟ چه می‌خوانی دیده‌ای را که (مانند) پیه (چربی) است و پس فردا (به زودی) آن را آب خواهم کرد (بینایی مادی تو را از بین خواهم برد و بینایی باطنی خواهم بخشید).

“کمان نطق من بستان که تیر قهر می پرد / که از مستی مبادا تیر سوی خویش اندازم“. کمان سخن و بیان من را از من بگیر (کنترل کن) که (از آن) تیر قهر (کلام تند و برنده) می‌پرد. (چرا که می‌ترسم) از مستی (عشق و بی‌خودی)، مبادا تیر را به سوی خود (به زیان خود) اندازم.

عتاب شمس و رهایی از عالم ناسوت (بیت ۹)

غزل با اشاره به تأثیر شمس تبریزی و رهایی از عالم مادی پایان می‌یابد: “یکی سوزی است سازنده عتاب شمس تبریزی / رهم از عالم ناری چو با این سوز درسازم“. سرزنش (عتاب) شمس تبریزی، سوزی است سازنده و رشددهنده. هنگامی که با این سوز (عتاب و عشق) همراه و سازگار شوم، از عالم ناسوت و آتشین (دنیای مادی و پر از درد) رها می‌شوم.