تفسیر غزل شماره ۱۴۲۵ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر جایگاه دعا در سلوک عارف و اطمینان او به استجابت حق است. مولانا بر بی‌نیازی خداوند از دعای بنده تأکید می‌کند و در عین حال، شور و اشتیاق خود را در دعاگویی به تصویر می‌کشد. او دعاهای خود را همچون پروانه‌ای عاشق بر گرد شمع سمع الهی می‌داند و به لطف و فضل بی‌کران معشوق اشاره می‌کند که او را از غم و اندیشه رها ساخته است.

کار دعا و حق استجابت (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان کارکرد دعا و نسبت آن با قبول حق آغاز می‌شود: “دعا گویی است کار من بگویم تا نطق دارم / قبول تو دعاها را بر آن باری چه حق دارم“. کار من دعا کردن و سخن گفتن (با تو) است، تا زمانی که توانایی سخن گفتن دارم (با تو سخن می‌گویم). (اما این یک سوال است که) بر پذیرش (قبول) دعاهایم از سوی تو، چه حقی دارم (هیچ حقی ندارم، بلکه صرفاً لطف توست).

“به گرد شمع سمع تو دعاهاام همی‌گردد / از آن چون پر پروانه دعای محترق دارم“. دعاهای من بر گرد شمع سمع و شنوایی تو (معشوق) می‌گردد. از این رو (این دعاها) مانند پرِ پروانه‌ای است که سوخته و خاکستر شده (محترق)، (یعنی دعاهای من نیز از سوز عشق و فناست).

دیوان حاجات و سرشار از بیان عشق (بیت ۳ و ۴)

مولانا به کثرت دعاهای خود و عظمت بخشش الهی اشاره می‌کند: “به دارالکتب حاجاتم درآ که بهر اصغایت / صحف فوق صحف دارم ورق زیر ورق دارم“. به دارالکتب (خانه‌ی کتاب‌ها) حاجت‌ها و نیازهای من بیا (آن را ببین)، که برای گوش دادن تو (اصغایت)، کتاب‌ها بر روی کتاب‌ها و ورق‌ها زیر ورق‌ها دارم (اشاره به کثرت نیازها و دعاها).

“سرم در چرخ کی گنجد که سر بخشیده فضل است / دلم شاد است و می گوید غم رب الفلق دارم“. سر من (روح من که از فضل الهی بخشیده شده) چگونه در چرخ (آسمان) می‌گنجد (بسیار بزرگ و بی‌کران است). دل من شاد است و می‌گوید: “غم و اندیشه‌ی پروردگار فلق (پروردگار سپیده‌دم و گشایش‌دهنده) را دارم (یعنی غم من نیز از جنس عشق و اتصال به اوست).”

ثبات اصول در برابر تغییر اندیشه (بیت ۵)

غزل با اشاره به ثبات درونی عاشق با وجود نوسانات فکری پایان می‌یابد: “چو شاخ بید اندیشه ز هر بادی اگر پیچد / چو بیخ سدره خضرا اصول متفق دارم“. اگر شاخ اندیشه (فکر و خیالات) مانند بید از هر بادی بپیچد (متغیر و ناپایدار باشد)، (اما) مانند ریشه‌ی درخت سدره‌ی خضرا (درخت سدره‌ی بهشتی که محکم و استوار است)، اصولی استوار و یکپارچه (متفق) دارم. (اشاره به ثبات درونی و اصول عرفانی با وجود نوسانات فکری).