تفسیر غزل شماره ۱۴۱۶ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر مستی و جنون عاشق از جمال و ناز معشوق الهی است. مولانا بر بی‌همتایی زیبایی و تأثیر عمیق معشوق تأکید می‌کند و حالت دگرگون‌شده‌ی خود را در پرتو این عشق به تصویر می‌کشد. غزل سرشار از حیرت و شکرگزاری از تحول وجودی است که تنها با لطف و عنایت معشوق ممکن شده است.

شیرینی قهر و مستی عشق (بیت ۱)

غزل با بیان شگفتی عاشق از ناز معشوق آغاز می‌شود: “ترش رویی و خشمینی چنین شیرین ندیده‌ستم / ز افسون‌هاش مجنونم ز افسان‌هاش سرمستم“. تاکنون چهره‌ی ترش و خشمگینی را به این شیرینی ندیده‌ام. از افسون‌ها (جلوه‌گری‌ها و جذبه‌های) او (معشوق) مجنون و بی‌خودم و از افسانه‌ها (سخنان و روایات) او سرمست هستم. (اشاره به جذابیت و تأثیرگذاری حتی در حال قهر).

بی‌همتایی معشوق و غواصی در خویش (بیت ۲)

مولانا به یگانگی معشوق و نتیجه‌ی پیوند با او اشاره می‌کند: “بتان بس دیده‌ام جانا ولیکن نی چنین زیبا / توی پیوندم و خویشم کنون در خویش درجستم“. ای جان! بتان (معشوقان ظاهری) بسیاری دیده‌ام، اما نه چنین زیبا (بی‌همتا). تو خود پیوند (وصل) و خویش (اقوام) من هستی؛ اکنون (با این پیوند) در خویش (درون خود) فرو رفتم و غواصی کردم (به کشف اسرار درونی خود پرداختم).

تحول از پریشانی به حیرانی (بیت ۳)

مولانا به دگرگونی حال خود در پرتو معشوق اشاره می‌کند: “همه شب از پریشانی چنان بودم که می دانی / ولیک این دم ز حیرانی کریما از دگر دستم“. تمام شب از پریشانی و آشفتگی (هجران) آن‌گونه بودم که تو (ای معشوق) می‌دانی. ولی در این لحظه، ای کریم! از حیرانی و سرگشتگی (در جمال تو)، از گونه‌ای دیگر هستم (حالتی متفاوت و والا دارم).

برخاستن از خاک با تلاش معشوق (بیت ۴)

غزل با بیان رهایی از قید مادیات به لطف معشوق پایان می‌یابد: “از این حالت که دل دارد بگیر و برجهان او را / که من خاکی ز سعی تو ز روی خاک برجستم“. (ای معشوق) این دل را که چنین حالتی دارد (پر از عشق و بی‌قراری است)، بگیر و آن را به جهان (عالم معنی) پرواز ده. زیرا من که وجودی خاکی بودم، به همت و تلاش تو (سعی تو) از روی خاک (قید مادیات) برخاستم و رها شدم.