تفسیر غزل شماره ۱۴۰۰ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر سفر پرشور و بی‌باکانه‌ی عاشق در راه رسیدن به معشوق ازلی است. مولانا با تکرار “تیز دوم” و “نیست شوم”، بر سرعت و فنا در این مسیر تأکید می‌کند. او هدف از آمدن به این جهان مادی را رسیدن به ایمان و وصال حق می‌داند و با استفاده از تضادها و پارادوکس‌ها (خاک شدن برای سرسبزی، درد شدن برای درمان)، به دگرگونی‌های وجودی عاشق در پرتو عشق اشاره می‌کند. غزل در نهایت، به رحمت و فیض الهی به عنوان راه رسیدن به حق اشاره دارد.

سرعت در فنا برای وصال (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان شتاب عاشق در راه رسیدن به معشوق آغاز می‌شود: “تیز دوم تیز دوم تا به سواران برسم / نیست شوم نیست شوم تا بر جانان برسم“. به سرعت می‌دوم، به سرعت می‌دوم تا به (کاروان) سواران (مقربان درگاه حق) برسم. نیست و فانی می‌شوم، نیست و فانی می‌شوم تا به جانان (معشوق مطلق) برسم. (تاکید بر سرعت و فنای خودی برای رسیدن به معشوق).

“خوش شده‌ام خوش شده‌ام پاره آتش شده‌ام / خانه بسوزم بروم تا به بیابان برسم“. شادمان گشته‌ام، شادمان گشته‌ام و قطعه‌ای از آتش (شور و هیجان) شده‌ام. خانه‌ی (وجود ظاهری و تعلقات دنیوی) خود را می‌سوزانم و می‌روم تا به بیابان (عالم بی‌نهایتی و فراخی عشق) برسم.

خاک و آب برای رشد و وصال (بیت ۳ و ۴)

مولانا به تحول وجودی در مسیر عشق اشاره می‌کند: “خاک شوم خاک شوم تا ز تو سرسبز شوم / آب شوم سجده کنان تا به گلستان برسم“. خاک می‌شوم، خاک می‌شوم (فانی می‌شوم) تا از تو (ای معشوق) سرسبز (حیات و رشد معنوی) شوم. آب می‌شوم و سجده‌کنان (با فروتنی) حرکت می‌کنم تا به گلستان (عالم وصال و زیبایی) برسم.

“چونک فتادم ز فلک ذره صفت لرزانم / ایمن و بی‌لرز شوم چونک به پایان برسم“. از آن زمان که از فلک (عالم بالا و مبدأ) افتادم، مانند ذره‌ای لرزان (بی‌قرار و ناچیز) هستم. آسوده و بی‌لرزش خواهم شد هنگامی که به پایان (مقصد و وصال) برسم.

رهایی از خطر و رسیدن به سلطان (بیت ۵ و ۶)

مولانا به بی‌اعتباری دنیا و هدف اصلی اشاره می‌کند: “چرخ بود جای شرف خاک بود جای تلف / باز رهم زین دو خطر چون بر سلطان برسم“. آسمان (چرخ) جایگاه شرف (عزت و مقام) بود، و خاک (زمین) جایگاه تلف و نابودی (عالم مادی). از این دو خطر (فنای دنیا و تعلق به مقام)، رها می‌شوم هنگامی که به (حضور) سلطان (معشوق الهی) برسم.

“عالم این خاک و هوا گوهر کفر است و فنا / در دل کفر آمده‌ام تا که به ایمان برسم“. این عالم خاک و هوا (جهان مادی)، جوهر کفر (غفلت و حجاب) و فناست. من به عمد در دل کفر (این جهان مادی) آمده‌ام تا به (حقیقت) ایمان برسم. (اشاره به سفر روحانی عاشق در جهان مادی برای رسیدن به حقیقت).

طلب موزون و معیار حق (بیت ۷ و ۸)

مولانا به هماهنگی با معشوق و فیض الهی اشاره می‌کند: “آن شه موزون جهان عاشق موزون طلبد / شد رخ من سکه زر تا که به میزان برسم“. آن پادشاه موزون (متعادل و هماهنگ) جهان، عاشق موزون (متناسب و هماهنگ با خود) می‌طلبد. چهره‌ی من (وجودم) سکه‌ی زر (ارزشمند و خالص) شد تا به میزان (ترازوی حقیقت، کنایه از ارزیابی الهی) برسم.

“رحمت حق آب بود جز که به پستی نرود / خاکی و مرحوم شوم تا بر رحمان برسم“. رحمت حق مانند آب است که جز به پستی (فروتنی و خاکساری) جریان نمی‌یابد. خاکی (متواضع) و مشمول رحمت (مرحوم) می‌شوم تا به (صفات) رحمان (خداوند بخشنده) برسم.

درد برای درمان (بیت ۹)

غزل با بیان اینکه رنج‌ها مقدمه‌ی درمان و وصال هستند، پایان می‌یابد: “هیچ طبیبی ندهد بی‌مرضی حب و دوا / من همگی درد شوم تا که به درمان برسم“. هیچ طبیبی بدون بیماری، قرص و دارو نمی‌دهد. من تمام وجودم درد (نقص و نیاز) می‌شوم تا به درمان (وصال و کمال) برسم. (اشاره به اینکه درد هجران و نقص، خود سبب جذب فیض و درمان الهی است).