تفسیر غزل شماره ۱۳۶۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ندایی عمیق و پرشور از جان عاشق به سوی معشوق مطلق (حق تعالی یا پیر کامل) است. مولانا با آمیختن هنرمندانه زبان فارسی و عربی، حال و بیقراری خود را از رنج هجران بیان می‌کند و معشوق را منبع تمام کمالات، زیبایی‌ها و آرامش‌ها می‌داند. در این غزل، معشوق نه تنها قلب‌ها را تسخیر و ارواح را مست می‌کند، بلکه فراتر از دیده‌ها، حقیقت پنهان هستی را نیز درک می‌کند.

ندای طلب و یگانگی (بیت ۱ و ۲)

غزل با تضرع به معشوق آغاز می‌شود: “عمرک یا واحدا فی درجات المال / قد نزل الهم بی یا سندی قم تعال“. (عربی: به جان تو سوگند، ای یگانه‌ای که در درجات کمال (مال) هستی / همّ و غم بر من فرود آمده است، ای تکیه‌گاه من، برخیز و بیا!). در اینجا “مال” به معنای “کمال” یا “ثروت معنوی” به کار رفته و به کامل بودن و بی‌نیاز بودن معشوق اشاره دارد. شاعر با “قم تعال” (برخیز و بیا)، نهایت بی‌قراری و نیاز خود به حضور معشوق را ابراز می‌کند.

“یا فرحی مونسی یا قمر المجلس / وجهک بدر تمام ریقک خمر حلال“. (عربی: ای شادی من، ای همدم من، ای ماه مجلس (زیبای جمع) / چهره تو ماه تمام است و آب دهان تو شراب حلال است). مولانا در اینجا با صفاتی چون “فرحی” (شادی من)، “مونسی” (همدم من)، و “قمر المجلس” (ماه مجلس)، به نقش معشوق در آوردن شور و سرور به زندگی‌اش اشاره می‌کند. “ریقت خمر حلال” (آب دهان تو شراب حلال است) کنایه از کلام یا فیض پاک و حیات‌بخش معشوق است که مستی‌ای روحانی و مشروع می‌بخشد.

دریای وفا و درخشش صفا (بیت ۳ و ۴)

مولانا به ابعاد وجودی معشوق اشاره می‌کند: “روحک بحر الوفا لونک لمع الصفا / عمرک لو لا التقی قلت ایا ذا الجلال“. (عربی: روح تو دریای وفاست و رنگ تو درخشش صفا / به جان تو سوگند، اگر پروا و تقوا نبود، می‌گفتم: ای صاحب جلال!). “روحک بحر الوفا” به صداقت، ثبات و پایداری معشوق در عشق اشاره دارد. “لونک لمع الصفا” بیانگر پاکی و درخشندگی وجود اوست. در مصرع دوم، شاعر به دلیل احترام و پروا (تقوا)، مستقیم نام “الله” را نمی‌برد، اما با عبارت “ایا ذا الجلال” (ای صاحب جلال و شکوه)، به عظمت الهی معشوق کنایه می‌زند.

“تسکن قلب الوری تسکرهم بالهوی / تدرک ما لا یری انت لطیف الخیال“. (عربی: تو قلب خلایق را ساکن (آرام) می‌کنی و آنان را با عشق (هوی) مست می‌سازی / تو آنچه را که دیده نمی‌شود درک می‌کنی، تو صاحب خیالی لطیف (باریک‌بین) هستی). این بیت به قدرت معشوق در آرامش بخشیدن به دل‌ها و شورانگیزی آنان با عشق اشاره دارد. “تدرک ما لا یری” بیانگر علم غیب و بصیرت فراحسی معشوق است و “لطیف الخیال” نشان از دقت، ظرافت و فراست او در درک حقایق پنهان دارد.

مستی ارواح و جام‌های سنگین (بیت ۵)

مولانا به نفوذ معشوق در جان‌ها اشاره می‌کند: “تسکن ارواحهم تسکر اشباحهم / تجلسهم مجلسا فیه کؤوس ثقال“. (عربی: تو ارواح آنان را ساکن (در خود) می‌کنی و جسم‌هایشان را مست می‌سازی / آنان را در مجلسی می‌نشانی که در آن جام‌های سنگین (باده سنگین) است). این بیت اوج تأثیر معشوق را نشان می‌دهد. او نه تنها بر “ارواح” تأثیر می‌گذارد و آن‌ها را در حریم خود ساکن می‌کند، بلکه بر “اشباح” (اجسام) نیز اثر می‌گذارد و آن‌ها را از عشق مست و بی‌خود می‌سازد. “کؤوس ثقال” (جام‌های سنگین) کنایه از باده سنگین عشق و معرفت است که عاشقان در محفل او می‌نوشند و از خود بی‌خود می‌شوند.