تفسیر غزل شماره ۱۳۳۱ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ستایشی تمام‌عیار از قدرت و عظمت عشق الهی است. مولانا تأکید می‌کند که وجود بی‌عشق بی‌ارزش است و عشق قادر به تغییر و دگرگونی درونی و بیرونی است. او عشق را فناکننده دوگانگی‌ها و جنگ‌ها می‌داند و آن را همچون شیری بی‌پروا توصیف می‌کند که جان را از زندان تن رها می‌سازد. در نهایت، با اشاره به حیرت‌انگیزی عشق، دل خود را در تبریز، نزد شمس، می‌یابد.

بی‌ارزشی بی‌عشقی و قدرت عشق (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان اهمیت عشق آغاز می‌شود: “هر کی در او نیست از این عشق رنگ / نزد خدا نیست به جز چوب و سنگ“. هر کس که از این عشق (عشق الهی) رنگی و نشانی در وجودش نیست، نزد خدا جز چوب و سنگ (بی‌ارزش و بی‌جان) محسوب نمی‌شود.

“عشق برآورد ز هر سنگ آب / عشق تراشید ز آیینه زنگ“. عشق (با قدرت خود) از هر سنگی، آب جاری کرد (کنایه از خلق حیات و زیبایی از جمادات یا شفقت‌آور کردن دل‌های سخت). عشق زنگار را از آیینه دل (از هرگونه کدورت و غفلت) زدود و آن را صیقل داد.

عشق، ورای صلح و جنگ (بیت ۳ و ۴)

مولانا به نقش عشق در فراتر رفتن از دوگانگی‌ها اشاره می‌کند: “کفر به جنگ آمد و ایمان به صلح / عشق بزد آتش در صلح و جنگ“. کفر به جنگ برخاست و ایمان به صلح تمایل داشت. اما عشق (به دلیل وحدت‌بخشی خود) در هر دو، یعنی هم در صلح و هم در جنگ، آتش زد (آن‌ها را در خود فنا کرد و از بین برد).

“عشق گشاید دهن از بحر دل / هر دو جهان را بخورد چون نهنگ“. عشق دهان خود را از دریای دل (از عمق بیکران قلب عاشق) می‌گشاید. و هر دو جهان (دنیا و آخرت) را مانند نهنگ (که هر چیز را می‌بلعد) در خود فرو می‌برد. (اشاره به فنای دو جهان در عظمت عشق).

عشق، همچون شیر (بیت ۵ و ۶)

مولانا ماهیت خالص عشق را بیان می‌کند: “عشق چو شیرست نه مکر و نه ریو / نیست گهی روبه و گاهی پلنگ“. عشق مانند شیر است؛ نه حیله و فریب (مکر و ریو) در آن است. و (همچنین) گاهی روباه و گاهی پلنگ نیست (همیشه بر یک خوی و صفت است و ثبات دارد، برعکس موجودات دو رو).

“چونک مدد بر مدد آید ز عشق / جان برهد از تن تاریک و تنگ“. هنگامی که پیوسته مدد و یاری از عشق برسد، جان از تن تاریک و تنگ (جسم مادی و محدودیت‌های دنیوی) رها می‌شود.

حیرت عشق و مکان دل (بیت ۷ و ۸)

مولانا به حیرت‌انگیزی عشق و جایگاه دل اشاره می‌کند: “عشق ز آغاز همه حیرتست / عقل در او خیره و جان گشته دنگ“. عشق از همان ابتدا سراسر حیرت و شگفتی است. عقل در آن حیران و مبهوت می‌ماند و جان نیز بی‌خود و سرگشته (دنگ) می‌شود.

“در تبریزست دلم ای صبا / خدمت ما را برسان بی‌درنگ“. ای باد صبا، دل من در تبریز است (نزد شمس). خدمت و پیام ما را بی‌درنگ به او برسان.