تفسیر غزل شماره ۱۳۲۶ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانی قاطع از ماهیت بی‌قید و شرط عشق حقیقی است. مولانا تأکید می‌کند که عشق با “نام و ننگ” و ملاحظات ظاهری سازگار نیست و طالب فنای کامل عاشق در معشوق است. او با دعوت به شجاعت در مواجهه با مرگ و پذیرش جور دوست، نشان می‌دهد که چگونه عشق، جان را بی‌رنگ و بو می‌سازد و در نهایت، به لزوم جلا دادن دل برای دیدن حقیقت اشاره می‌کند.

عشق و رهایی از نام و ننگ (بیت ۱ و ۲)

غزل با نفی عشق‌های ظاهری آغاز می‌شود: “عاشقی و آنگهانی نام و ننگ / او نشاید عشق را ده سنگ سنگ“. عاشقی کردن و (در عین حال) توجه به نام و ننگ (آبرو و اعتبار ظاهری)؟ چنین عشقی شایسته نیست! (یعنی) به عشق بگو “سنگ‌سنگ” (به کلی بی‌ارزش است و نپذیرفتنی).

“گر ز هر چیزی بلنگی دور شو / راه دور و سنگلاخ و لنگ لنگ“. اگر در هر کاری لنگ و ناتوان هستی (از خود بی‌خودی نداری یا وابسته‌ای)، دور شو! این راه عشق، راهی دور و پر از سنگلاخ است و (کسی که لنگ و ناتوان باشد) لنگ‌لنگان (با سختی و کندی) در آن حرکت می‌کند. (اشاره به دشواری راه عشق برای مدعیان).

شجاعت در برابر مرگ و معامله عاشقانه (بیت ۳ و ۴)

مولانا به بی‌باکی عاشق در برابر مرگ اشاره می‌کند: “مرگ اگر مرد است آید پیش من / تا کشم خوش در کنارش تنگ تنگ“. اگر مرگ، مرد است (شجاع و قدرتمند است)، پیش من بیاید! تا من (عاشق) با خوشی و اشتیاق، او را تنگ‌تنگ در آغوش بگیرم. (اشاره به فنای عاشقانه و استقبال از مرگ).

“من از او جانی برم بی‌رنگ و بو / او ز من دلقی ستاند رنگ رنگ“. من (عاشق) از مرگ (یا از طریق فنا)، جانی بی‌رنگ و بو (جانی رها از تعینات و تعلقات) می‌برم (به دست می‌آورم). او (مرگ یا معشوق) نیز از من دلقی رنگارنگ (جسم فانی و پر از تعینات دنیوی) می‌ستاند. (معامله عاشقانه؛ دادن ظاهر و گرفتن باطن).

پذیرش جور دوست و صیقل عشق (بیت ۵ و ۶)

مولانا به لزوم پذیرش سختی‌های عشق اشاره می‌کند: “جور و ظلم دوست را بر جان بنه / ور نخواهی پس صلای جنگ جنگ“. جور و ستم دوست (معشوق) را بر جان (وجود خود) بپذیر و تحمل کن. و اگر نمی‌خواهی (جور او را تحمل کنی)، پس اعلام جنگ کن! (صلای جنگ جنگ: صدای بلند اعلام جنگ). (یعنی در عشق یا تسلیم مطلق باش یا در برابر آن بایست که البته این دومی به فنای معنوی می‌انجامد).

“گر نمی‌خواهی تراش صیقلش / باش چون آیینه پرزنگ زنگ“. اگر نمی‌خواهی صیقل‌کاری و جلای عشق را (که دلت را صاف می‌کند). پس مانند آیینه‌ای باش که پر از زنگار است (پرزنگ زنگ، کنایه از غفلت و کدورت دل).

رهایی از خیرگی و بینایی (بیت ۷)

غزل با توصیه‌ای برای رسیدن به بینایی حقیقی به پایان می‌رسد: “دست را بر چشم خود نه گو به چشم / چشم بگشا خیره منگر دنگ دنگ“. دست را بر چشم خود بگذار (چشم خود را ببند) و به چشمت بگو: (ای چشم) چشم بگشا و (دیگر) خیره و مبهوت (دنگ دنگ) به دنیا نگاه مکن. (یعنی چشم دل را بگشا و چشم ظاهر را بر اغیار ببند).