تفسیر غزل شماره ۱۳۲۱ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، سلامی همه‌جانبه و عمیق به معشوق الهی است که حضور و نفوذش در تمام هستی و جان‌ها احساس می‌شود. مولانا در این غزل، ارادت و فداکاری خود را در برابر معشوق بیان می‌کند و به جلوه‌های بی‌شمار او در عالم و ارتباط دائمی‌اش با انبیا اشاره دارد. غزل نشان می‌دهد که سلام حق، نه تنها کلام، بلکه مایه لطف و رحمت بی‌کران است.

سلام به هوای جانان و خرید غلامان (بیت ۱ و ۲)

غزل با سلامی به هوای معشوق آغاز می‌شود: “ایا هوای تو در جان‌ها سلام علیک / غلام می‌خری ارزان بها سلام علیک“. ای کسی که هوای تو (عشق و اشتیاق به تو) در جان‌ها جاری است، سلام بر تو. تو که غلام (عاشقان و بندگان) را به ارزان‌ترین بها (با کمترین فداکاری) می‌خری (و به خود جذب می‌کنی)، سلام بر تو.

“ایا کسی که هزاران هزار جان و روان / همی‌کشند ز هر سو تو را سلام علیک“. ای کسی که هزاران هزار جان و روان (انسان‌ها و موجودات) از هر سو (در تمام جهت‌ها و حالات)، به سوی تو کشیده می‌شوند (و به تو گرایش دارند)، سلام بر تو.

سلام از آشنا و دویدن خورشید و ماه (بیت ۳ و ۴)

مولانا به نقش خود در ابلاغ سلام اشاره می‌کند: “به وقت خواندن آن نامه‌های خون آلود / بخوان ز جانب این آشنا سلام علیک“. در هنگام خواندن آن نامه‌های خون‌آلود (نامه‌های عاشقان که با خون دل نگاشته شده)، سلامی از جانب این آشنا (مولانا یا هر عاشق) نیز بر تو بخوان.

“تو می‌خرامی و خورشید و ماه در پی تو / همی‌دوند که‌ای خوش لقا سلام علیک“. تو (ای معشوق) با ناز و وقار حرکت می‌کنی (می‌خرامی)، و خورشید و ماه در پی تو می‌دوند. (و با زبان حال می‌گویند): “ای خوش‌سیما و زیبا (خوش لقا)، سلام بر تو.”

پیغام از خاک پا و تیزگوش بودن معشوق (بیت ۵ و ۶)

مولانا به ارادت تمام هستی اشاره می‌کند: “به خاک پای تو هر دم همی‌کنند پیغام / هزار چشم که ای توتیا سلام علیک“. هزاران چشم (چشمان عاشقان یا موجودات) هر لحظه بر خاک پای تو پیغام می‌فرستند. (و می‌گویند): “ای توتیا (سرمه چشم، مایه بینایی)، سلام بر تو.”

“تو تیزگوش تری از همه که هر نفست / ز غیب می‌رسد از انبیا سلام علیک“. تو تیزگوش‌تر از همه هستی (اشاره به شنیدن اسرار و نجواها). زیرا به هر نفس تو (هر لحظه از هستی‌ات)، سلامی از غیب (از عالم پنهان) و از سوی انبیا (پیامبران) می‌رسد، سلام بر تو.

سلام شاهانه و تجلی کبریا (بیت ۷ و ۸)

مولانا به نوعیت سلام از جانب حق اشاره می‌کند: “سلام خشک نباشد خصوص از شاهان / هزار خلعت و هدیه‌ست با سلام علیک“. سلام خشک و بی‌محتوا (صرفاً کلامی) نیست، به خصوص از جانب شاهان (قدرتمندان و حاکمان). (بلکه) هزاران خلعت (جامه پاداش) و هدیه (عطا) همراه با سلام تو (ای معشوق) است.

“چنانک کرد خداوند در شب معراج / به نور مطلق بر مصطفی سلام علیک“. همان‌گونه که خداوند در شب معراج (شب سیر و عروج پیامبر)، با نور مطلق (نور بی‌نهایت و بی‌واسطه خود) بر مصطفی (حضرت محمد ص) سلام فرستاد، سلام بر تو.

سلام دارای نور و ماجرا و سلام (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا عظمت سلام الهی را بیان می‌کند: “زهی سلام که دارد ز نور دنب دراز / چنین بود چو کند کبریا سلام علیک“. چه سلام پرشکوهی (زهی سلام) که از نور، دُنب دراز (دم کشیده و دنباله‌دار) دارد (اشاره به گستردگی و عظمت نورانی سلام). این‌گونه است هنگامی که کبریایی (عظمت و قدرت الهی) سلام می‌کند، سلام بر تو.

“گذشت این همه ای دوست ماجرا بشنو / ولیک پیشتر از ماجرا سلام علیک“. ای دوست، همه این‌ها گذشت (اشاره به سخنان پیشین). اکنون ماجرا (قصه و اصل مطلب) را بشنو. ولی پیش از ماجرا (قبل از هر سخنی)، سلام بر تو.