تفسیر غزل شماره ۱۳۰۹ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ستایشی شورانگیز از “اقبال عشق” است؛ اقبالی که همان لطف و توجه الهی است و سرچشمه تمام خیر و برکت در عالم و جان است. مولانا در این غزل، اقبال عشق را مایه گشایش دل‌ها، منبع صفا و وفا، و برتر از جان و جهان معرفی می‌کند. او بر وحدت عشق و تجلی آن در هستی و انسان تأکید دارد و هرگونه دوگانگی را نفی می‌کند.

اقبال عشق، دلگشای جهان (بیت ۱ و ۲)

غزل با ستایش اقبال عشق آغاز می‌شود: “ای جهان را دلگشا اقبال عشق / یفعل الله ما یشا اقبال عشق“. ای اقبال عشق (خوش‌اقبالی و روی آوردن بخت و لطف عشق)، که گشاینده دل‌های جهان هستی. (به دلیل حضور توست که) خداوند هر آنچه بخواهد انجام می‌دهد (یفعل الله ما یشا، اشاره به قدرت مطلق الهی که در تجلی عشق نمود می‌یابد).

“ای صفا و ای وفا در جور عشق / ای خوشا و ای خوشا اقبال عشق“. ای صفا و پاکی، و ای وفا و پایداری که در ستم و سختی‌های عشق نهفته‌ای. خوشا به حال تو، خوشا به حال تو (ای اقبال عشق)! (اشاره به اینکه حتی در سختی‌های عشق نیز صفا و وفا وجود دارد که از اقبال عشق است).

برتر از جان و جهان (بیت ۳ و ۴)

مولانا به برتری اقبال عشق اشاره می‌کند: “ای بده جانتر ز جان دیدار عشق / وی فزون از جان و جا اقبال عشق“. ای دیدار عشق (دیدار با معشوق یا جلوه عشق) که جان‌بخش‌تر از جان هستی. و ای اقبال عشق که برتر از جان و جایگاه (جهان) هستی.

“تا ز اخلاص و ریا بیرون شدم / جان اخلاص و ریا اقبال عشق“. تا زمانی که من از اخلاص و ریا (از هر دو حالت ظاهرپرستی و باطن‌پرستی، یا از توجه به عمل و نیت خود) بیرون شدم (رهاییدم). (در آن هنگام) اقبال عشق، جان اخلاص و ریا (حقیقت و باطن هر دو) گردید. (یعنی وقتی از خودخواهی و دوگانگی رها شوم، اقبال عشق حقیقت را به من نشان می‌دهد).

حرکت آفتاب و عاقبت محمود (بیت ۵ و ۶)

مولانا به قدرت اقبال عشق اشاره می‌کند: “گر بگردد آفتاب از ضعف نیست / نقل کرد از جا به جا اقبال عشق“. اگر آفتاب (خورشید، نماد عظمت و نور) در حرکت است و می‌گردد، این از ضعف آن نیست. (بلکه) اقبال عشق است که (آن را) از جایی به جای دیگر منتقل کرده است (و قدرت آفتاب از اوست).

“خلق گوید عاقبت محمود باد / عاقبت آمد به ما اقبال عشق“. مردم (برای خیر) می‌گویند: “عاقبتت محمود باد” (پایان کار تو ستوده و نیکو باشد). (و اکنون باید گفت که) عاقبت (نتیجه نهایی و مطلوب) به ما رسید، زیرا اقبال عشق به ما روی آورده است.

بال گشودن اقبال عشق و دولت خلیل (بیت ۷ و ۸)

مولانا به تجلی اقبال عشق در دل‌ها اشاره می‌کند: “من دهان بستم که بگشادست پر / در دل خلق خدا اقبال عشق“. من دهانم را از سخن گفتن بستم. چرا که اقبال عشق پر و بال گشوده و در دل‌های مردم خدا (مومنان و عاشقان) ظاهر شده است. (و نیازی به توضیح من نیست).

“بد دعا زنبیل و این دولت خلیل / می‌نگنجد در دعا اقبال عشق“. دعای بد مانند زنبیل (کیسه) کوچکی است (که ظرفیت کمی دارد). و این دولت خلیل (نعمت و مقام ابراهیم خلیل الله، یا ثروت معنوی بزرگ) اقبال عشق، در دعا (عبارات محدود و کوچک دعا) نمی‌گنجد. (یعنی اقبال عشق آنقدر عظیم است که با کلام و دعا محدود نمی‌شود).

وحدت عشق (بیت ۹)

غزل با تأکید بر وحدت عشق به پایان می‌رسد: “وحدت عشقست این جا نیست دو / یا توی یا عشق یا اقبال عشق“. اینجا وحدت عشق است و هیچ دوگانگی وجود ندارد. (و در نهایت، همه یکی هستند): یا تو هستی (ای معشوق)، یا عشق هستی، یا اقبال عشق هستی. (همه این‌ها یک حقیقت واحدند).