تفسیر غزل شماره ۱۳۰۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر قدرت شگرف و اعجازآمیز عشق الهی است که بر هر سختی و ناامیدی فائق می‌آید و همواره یاری‌بخش عاشقان است. مولانا با استفاده از تصاویر قوی و متضاد، نشان می‌دهد که چگونه عشق، تلخی‌ها را به شیرینی بدل می‌کند، تاریکی‌ها را می‌زداید و راهنمای سالکان در مسیر پرخطر است. محور اصلی غزل، فیض بی‌کران معشوق (ساقی عشق) و نقش شمس تبریزی در تجلی این عشق است.

خمار عشق و مدد ساقی (بیت ۱ و ۲)

غزل با اشاره به دشواری‌های راه عشق و مدد الهی آغاز می‌شود: “گر خمار آرد صداعی بر سر سودای عشق / دررسد در حین مدد از ساقی صهبای عشق“. اگر خمار (کسالت پس از مستی، یا گرفتاری و ناامیدی) بر سر سودای عشق (اشتیاق و عشق‌ورزی) سروصدا و رنجشی (صداعی) ایجاد کند. در همان لحظه، مدد و یاری از ساقی صهبای عشق (معشوق الهی که باده عشق را می‌نوشاند) فرا می‌رسد.

“ور بدرد طبل شادی لشکر عشاق را / مژده انافتحنا دردمد سرنای عشق“. و اگر طبل شادی (نماد شور و نشاط) لشکر عاشقان را پاره کند (کنایه از اینکه شور و شادی به اوج رسد و حتی سازش پاره شود). در همان دم، مژده “انا فتحنا” (ما پیروزی آشکاری را برای تو فراهم آوردیم – اشاره به آیه قرآن و نماد فتح و پیروزی) از سرنای عشق (ساز پیروزی عشق) به صدا درمی‌آید.

زهر و شهد و برق جان‌افزا (بیت ۳ و ۴)

مولانا به قدرت دگرگون‌ساز عشق اشاره می‌کند: “زهر اندر کام عاشق شهد گردد در زمان / زان شکرهایی که روید هر دم از نی‌های عشق“. زهر (هرگونه سختی و ناگواری) در کام و دهان عاشق، در همان لحظه به شهد (شیرینی و عسل) تبدیل می‌شود. این به دلیل شکرها (شیرینی‌ها و لطف‌هایی) است که هر لحظه از نی‌های عشق (سخنان یا تجلیات عشق) می‌روید.

“یک زمان ابری بیاید تا بپوشد ماه را / ابر را در حین بسوزد برق جان افزای عشق“. ممکن است لحظه‌ای ابری (حجاب و کدورت) بیاید تا ماه (معشوق یا روح عاشق) را بپوشاند و مخفی کند. اما برق جان‌افزای عشق (جرقه‌های نورانی و حیات‌بخش عشق) در همان لحظه آن ابر را می‌سوزاند.

ریگ سوزان و سقای عشق (بیت ۵ و ۶)

مولانا به هدایت عشق در مسیر پرخطر اشاره می‌کند: “در میان ریگ سوزان در طریق بادیه / بانگ‌های رعد بینی می‌زند سقای عشق“. در میان ریگ سوزان (سختی‌ها و سوزش‌های راه) و در مسیر بیابان (طریق بادیه، راه پرخطر سلوک). بانگ‌های رعد (صدای هیبت‌انگیز و بیدارکننده) را خواهی شنید که سقای عشق (عشق که آب حیات می‌رساند) می‌زند.

“ساقیا از بهر جانت ساغری بر خلق ریز / یا صلا درده به سوی قامت و بالای عشق“. ای ساقی (معشوق)، به خاطر جان خودت، ساغری (جامی از باده عشق) بر خلق (مردمان) بریز. یا صلا (فریاد دعوت) به سوی قامت و بالای عشق (معشوق با قامت رسا و بلند) در ده (مردمان را به عشق دعوت کن).

شمس تبریز و دریای عشق (بیت ۷)

غزل با اشاره به شمس تبریزی و عظمت عشق به پایان می‌رسد: “شمس تبریز ار بتاند از قباب رشک حق / قبه‌های موج خیزد آن دم از دریای عشق“. اگر شمس تبریز (معشوق حقیقی و پیر مولانا)، از قباب رشک حق (حجاب‌هایی که از غیرت الهی بر اوست، یا از عالم غیب) بتواند (تجلّی کند). در آن لحظه، گنبدها و امواج (قبه‌های موج) از دریای عشق (عشق بی‌کران الهی) برخیزد. (یعنی تجلی شمس، دریای عشق را به جوش و خروش می‌آورد).