تفسیر غزل شماره ۱۲۹۶ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی پرشور و تکراری از معشوق الهی است که او را سرچشمه و حقیقت سماع و هرگونه زیبایی و ارزش می‌داند. مولانا با تأکید بر حضور بی‌بدیل معشوق در عالم عشق، او را به تجلی و رخ نمودن فرا می‌خواند و در نهایت، به نقش شمس تبریزی در افشای این “قند معانی” اشاره می‌کند.

معشوق، جان سماع و نوربخش عالم (بیت ۱ تا ۳)

غزل با دعوتی مکرر و پرحرارت از معشوق آغاز می‌شود: “بیا بیا که توی جان جان جان سماع / هزار شمع منور به خاندان سماع“. بیا ای معشوق، که تو خود جان و حقیقت (جان جان جان) سماع (شور و وجد معنوی) هستی. (و با آمدن تو) هزاران شمع روشن (منور) در خاندان سماع (در محفل عارفان و در وجود سالکان) افروخته می‌شود.

“چو صد هزار ستاره ز تست روشن دل / بیا که ماه تمامی در آسمان سماع“. دل‌ها مانند صدها هزار ستاره، به واسطه تو روشن می‌شوند. بیا که تو خود ماه تمام (ماه کامل، نماد زیبایی و کمال مطلق) در آسمان سماع هستی.

“بیا که جان و جهان در رخ تو حیرانست / بیا که بوالعجبی نیک در جهان سماع“. بیا که جان و جهان (تمام عالم هستی) در برابر چهره (رخ) تو حیران و سرگشته است. بیا که تو عجیب‌ترین و بهترین پدیده (بوالعجبی نیک) در جهان سماع (عالم عشق و وجد) هستی.

معشوق، نقد بازار عشق و نردبان وصل (بیت ۴ و ۵)

مولانا به بی‌ارزشی عالم عشق بدون معشوق اشاره می‌کند: “بیا که بی تو به بازار عشق نقدی نیست / بیا که چون تو زری را ندید کان سماع“. بیا که بدون حضور تو، در بازار عشق هیچ نقدی (ارزش و بهایی) وجود ندارد. بیا که معدن سماع (منبع و سرچشمه عشق و وجد) هرگز زری (وجود باارزشی) چون تو را ندیده است.

سپس به انتظار مشتاقان و دعوت به وصل اشاره می‌کند: “بیا که بر در تو شسته‌اند مشتاقان / ز بام خویش فروکن تو نردبان سماع“. بیا که مشتاقان (عاشقان واقعی) بر درگاه تو (آستان تو) نشسته‌اند و منتظرند. (پس) تو از بام خویش (مقام بلند خود) نردبان سماع (وسیله رسیدن به وصال) را فرو کن.

رونق بازار عشق و قند معانی شمس تبریزی (بیت ۶ و ۷)

مولانا به منشأ رونق عشق اشاره می‌کند: “بیا که رونق بازار عشق از لب تست / که شاهدیست نهانی در این دکان سماع“. بیا که رونق و شکوفایی بازار عشق از لب (کلام، فیض یا حضور) توست. چرا که تو شاهد (زیباروی، گواه) پنهانی در این دکان سماع (محل تجلی عشق و معرفت) هستی.

غزل با اشاره به شمس تبریزی به پایان می‌رسد: “بیار قند معانی ز شمس تبریزی / که باز ماند ز عشق لبش دهان سماع“. قند معانی (شیرینی حقایق و اسرار) را از شمس تبریزی (معشوق و پیر مولانا) بیاور. (زیرا) دهان سماع (هر بیان‌کننده‌ای) از شدت عشق به لب (حقیقت یا فیض) او باز مانده و توان سخن گفتن ندارد.