تفسیر غزل شماره ۱۲۹۳ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر درد عمیق فراق معشوق و تأثیر ویرانگر آن بر جان عاشق است. مولانا با ترکیب فارسی و عربی، به شدت این هجران و تمنای وصال اشاره می‌کند و معشوق را تنها منبع حیات و شفا می‌داند. در نهایت، اشتیاق سوزان دل به وصال شمس تبریزی را آشکار می‌کند.

ظلمت هجران و تشنگی جان (بیت ۱ تا ۳)

غزل با فریادی از درد هجران آغاز می‌شود: “علی الله ای مسلمانان از آن هجران پرآتش / ظلام فی ظلام من فراق الحب قد اغطش“. به خدا پناه! ای مسلمانان، از آن هجران پرآتش (جدایی سوزان). تاریکی اندر تاریکی (ظلام فی ظلام) از فراق و دوری محبوب (فراق الحب) جهان را فرا گرفته و تاریک کرده است (قد اغطش).

سپس به بی‌قراری جان اشاره می‌کند: “چو دور افتاد ماهی جان ز بحر افتاد در حیله / کما حوت الشقی الیوم فی ارض الفلاینبش“. هنگامی که ماهی جان (روح لطیف عاشق) از بحر (دریای معشوق) دور افتاد، دچار حیله و اضطراب شد. همان‌گونه که ماهی بدبخت (حوت الشقی) امروز در خشکی (ارض الفلا) نمی‌تواند خود را دفن کند و آرام گیرد (لا ینبش). (یعنی جان عاشق بدون معشوق بی‌قرار است).

“عجب نبود اگر عاشق شود بی‌جان در این هجران / اذا ما الحوت زال الماء لا تعجب بان تعطش“. عجیب نیست اگر عاشق در این هجران بی‌جان و بی‌روح شود. هنگامی که ماهی (الحوت) آب را از دست بدهد (زال الماء)، تعجب نکن اگر تشنه بماند و بمیرد (لا تعجب بان تعطش).

انکار و کوری و بستر آتشین (بیت ۴ و ۵)

مولانا به انکارکنندگان سوز عشق اشاره می‌کند: “اگر منکر شود مردی ز سوز عاشق سوزان / متی یمتاز عین الشمس من عین له اعمش“. اگر کسی سوز عاشق سوزان (آتش عشق حقیقی در دل عاشق) را انکار کند. (بداند که) هرگز نمی‌توان چشم آفتاب (عین الشمس، نماد حقیقت آشکار) را از چشم کسی که کور است (عین له اعمش) تشخیص داد. (یعنی کوری دل باعث انکار حقایق عشق است).

سپس به بستر عاشق در فراق اشاره می‌کند: “چو فرش وصل بردارد شفا از منزل عاشق / فراش من لهیب النار من تحت الفتی یفرش“. هنگامی که فرش وصل (بستر وصال و آرامش) و شفا از منزل عاشق برداشته شود. آنگاه بستر (فراش) او از شعله‌های آتش (من لهیب النار) در زیر آن جوان (فتی) گسترده می‌شود (یفرش). (یعنی فراق، بستر عاشق را آتشین می‌کند).

پیغام یوسف و طلب شمس تبریزی (بیت ۶ و ۷)

مولانا به امید وصال و حیات دوباره اشاره می‌کند: “که تا پیغام آن یوسف بدین یعقوب عشق آید / یبرد ذاک و البستان و الفردوس یستنعش“. تا پیغام آن یوسف (معشوق زیبا و دلربا، اشاره به حضرت یوسف) به این یعقوب عشق (عاشق رنج‌کشیده، اشاره به حضرت یعقوب) برسد. (پیغام یوسف) او را (یعقوب را) آرام کند و باغ و بهشت (بستان و الفردوس) را زنده و شاداب گرداند (یستنعش).

غزل با بیان اشتیاق دل به شمس تبریزی به پایان می‌رسد: “دلم در گوش من گوید ز حرص وصل شمس الدین / الی تبریز یستسعی و فی تبریز یستفتش“. دلم در گوش من (خودم) می‌گوید: “از حرص و ولع وصال شمس‌الدین (شمس تبریزی، معشوق مولانا)، (باید) به سوی تبریز بشتابی و به جستجو بپردازی (الی تبریز یستسعی) و در تبریز به دنبال او تفحص کنی (و فی تبریز یستفتش).” این بیت، اوج ارادت و اشتیاق مولانا به شمس را نشان می‌دهد.