تفسیر غزل شماره ۱۲۷۹ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، سرشار از شادی، سپاس و بشارت وصال معشوق الهی است. مولانا با بهره‌گیری از تمثیلات قرآنی و عرفانی، به قدرت دگرگون‌کننده عشق اشاره می‌کند که حیات‌بخش، رهایی‌بخش و آشکارکننده حقایق است. مضمون اصلی غزل، وصول عاشق به معشوق و فنای او در ذات حق است که منجر به غنای درونی و آزادی از تمام تعلقات می‌شود.

بازگشت طبیب و یوسف به سوی محبوب (بیت ۱ و ۲)

غزل با تصویری از بازگشت و لطف معشوق آغاز می‌شود: “باز درآمد طبیب از در ایوب خویش / یوسف کنعان رسید جانب یعقوب خویش“. دوباره طبیب (معشوق الهی یا پیر کامل) از در خانه ایوب (عاشق صبور و رنج‌کشیده، اشاره به حضرت ایوب) خود وارد شد. و یوسف کنعان (معشوق زیبا و دلربا، اشاره به حضرت یوسف) به سوی یعقوب (عاشق پیر و فراق‌دیده، اشاره به حضرت یعقوب) خود رسید. این بیت‌ها، نوید وصال پس از فراق و رنج را می‌دهند.

سپس به ماهیت درونی وصال اشاره می‌کند: “بهر سفر سوی یار خانه برانداخت دل / دید که خود بود دل خانه محبوب خویش“. دل (عاشق) برای سفر به سوی یار (معشوق) خانه و هستی خود را برانداخت (همه تعلقات را رها کرد). اما در نهایت دید که دل خودش، در واقع خانه و جایگاه محبوب خویش (معشوق) بوده است. این بیت به کشف حقیقت وحدت وجود و حضور معشوق در درون عاشق اشاره دارد.

فنای دل و کشف حقیقت (بیت ۳)

مولانا به فنای عاشق در معشوق و نتیجه آن اشاره می‌کند: “دل چو فنا شد در او ماند وی او کشف شد / آنچ بگفت او منم طالب و مطلوب خویش“. وقتی دل (عاشق) در او (معشوق) فانی شد، تنها او (معشوق) باقی ماند و حقیقت او (عاشق) نیز در او کشف شد (که در واقع همان حقیقت معشوق است). آن حقیقت که گفت: “من خودم طالب (جوینده) هستم و خودم مطلوب (خواسته شده) خویش هستم.” این بیت، به اوج وحدت وجود و نفی دوگانگی میان عاشق و معشوق پس از فنا اشاره دارد.

شکرانه نجات و معجزات الهی (بیت ۴ تا ۷)

غزل با شکرگزاری از تجلیات الهی ادامه می‌یابد: “شکر که عیسی رسید عازر ما زنده شد / شکر که موسی نمود معجزه خوب خویش“. شکر خدا را که عیسی (اشاره به دم مسیحایی معشوق یا روح‌القدس) رسید و عازر (جان مرده و بی‌جان ما، اشاره به داستان زنده شدن عازر توسط حضرت عیسی) زنده شد. شکر خدا را که موسی (اشاره به نور و تجلی الهی، مانند نور طور سینا) معجزه زیبای خود را نمایان ساخت.

“شکر که موسی برست از همه فرعونیان / شکر که عاشق رسید در کنف خوب خویش“. شکر خدا را که موسی (جان عاشق) از همه فرعونیان (نفسانیات و موانع درونی و بیرونی) رهایی یافت. شکر خدا را که عاشق (خود مولانا یا سالک راه حق) به کنف خوب خویش (پناه و حمایت معشوق زیبا) رسید.

“شکر که خورشید عشق از سوی مشرق بتافت / در دل و جان‌ها فکند آتش و آشوب خویش“. شکر خدا را که خورشید عشق (عشق الهی) از سوی مشرق (محل طلوع و نور) تابیدن گرفت. و در دل‌ها و جان‌ها آتش و آشوب خود (شور و هیجان و بی‌قراری عشق) را افکند.

تطهیر با می و رهایی از غم (بیت ۸)

غزل با شکرگزاری از پاک‌کنندگی عشق و رهایی از غم به پایان می‌رسد: “شکر که ساقی غیب شست به می جمله عیب / شکر که طالب رهید از غم دلکوب خویش“. شکر خدا را که ساقی غیب (معشوق الهی که از عالم غیب باده می‌بخشد) تمام عیب‌ها (نقصان‌ها و آلودگی‌ها) را با می (باده عشق و معرفت) شست‌وشو داد. شکر خدا را که طالب (سالک و جوینده حق) از غم دلکوب (غم و اندوهی که دل را می‌کوبد و آزار می‌دهد) خویش رهایی یافت.