تفسیر غزل شماره ۱۲۷۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، وصفی شورانگیز از تجلی ناگهانی و ویرانگر عشق الهی است که تمام مرزها، توبه‌ها، و حتی عقل را در هم می‌شکند. مولانا با بیان حالتی از بی‌خودی و مستی، به قدرت مطلق عشق در تغییر حال و احوال عاشق اشاره می‌کند.

ورود یار سرمست و فنای توبه (بیت ۱ و ۲)

غزل با تصویری دلنشین و در عین حال قدرتمند از ورود معشوق آغاز می‌شود: “یار درآمد ز باغ بیخود و سرمست دوش / توبه کنان توبه را سیل ببردست دوش“. دیشب یار (معشوق الهی) از باغ (عالم معنی و زیبایی) وارد شد، در حالی که بی‌خود و سرمست بود (از خود بی‌خبر و غرق در خود). در این ورود، حتی توبه‌کنندگان (آنان که قصد توبه از عشق یا لذات دنیوی را داشتند) را نیز سیل (قدرت بی‌کران و مستی‌آور عشق) با خود برد و توبه‌شان را بی‌اثر کرد.

سپس به بی‌اثر بودن توبه در برابر عشق اشاره می‌کند: “عاشق صدساله‌ام توبه کجا من کجا / توبه صدساله را یار دراشکست دوش“. من (مولانا/عاشق) صد سال است که عاشق هستم (در عشق پایدارم). توبه کجا و من کجا (یعنی من هرگز توبه نمی‌کنم). دیشب یار (معشوق)، توبه‌ای را که شاید صدساله بود (هرگونه پرهیز و خودداری از عشق را)، درهم شکست و بی‌اثر کرد.

مستی باده و شکستن خلوت و توبه (بیت ۳ و ۴)

مولانا به مستی درونی باده عشق اشاره می‌کند: “باده خلوت نشین در دل خم مست شد / خلوت و توبه شکست مست برون جست دوش“. باده (عشق) که در خلوت دل خم (وجود عاشق) پنهان و ساکن بود، مست و بی‌قرار شد. و در اثر این مستی، خلوت (تنهایی و کناره‌گیری) و توبه (پرهیز از عشق) شکسته شد و مست (خود عاشق یا باده عشق) دیشب با بی‌تابی بیرون جهید.

سپس به غلبه عشق بر عقل اشاره می‌کند: “ولوله در کو فتاد عقل درآمد که داد / محتسب عقل را دست فروبست دوش“. در کوچه و برزن (عالم و وجود عاشق) ولوله و آشوب افتاد (از شدت مستی و ظهور عشق). عقل وارد شد و فریاد “داد” (دادخواهی) برآورد. اما دیشب محتسب (ناظم و نگهبان شهر) عقل را (که نماد نظم و قانون است) دستگیر کرد و دستش را فرو بست (عقل را ناتوان و بی‌اثر ساخت).