تفسیر غزل شماره ۱۲۵۱ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ستایشی بی‌حد و حصر از زیبایی، عظمت و مقام والای معشوق الهی یا پیر کامل است. مولانا با استفاده از استعارات و تشبیهات اغراق‌آمیز، بر برتری معشوق بر تمام پدیده‌های عالم هستی، از جمله زیبایی‌های طبیعی، عقل، پادشاهان و حتی کرات آسمانی، تأکید می‌کند. در نهایت، با لحنی عارفانه، به ناتوانی زبان در وصف او اشاره می‌کند و به اوج مقام معشوق (شمس تبریزی) می‌پردازد.

برتری جمال معشوق بر زیبایی‌های عالم (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان برتری جمال معشوق آغاز می‌شود: “گر لب او شکند نرخ شکر می‌رسدش / ور رخش طعنه زند بر گل تر می‌رسدش“. اگر لب معشوق (به شیرینی و زیبایی) نرخ شکر را بشکند (یعنی شکر در برابر لب او بی‌ارزش شود)، شایسته اوست. و اگر روی او (معشوق) بر گل تازه طعنه بزند و از آن پیشی گیرد، باز هم سزاوار اوست. این بیت، معشوق را سرچشمه نهایی زیبایی و برتر از هرگونه زیبایی مادی می‌داند.

سپس به اطاعت آسمان‌ها از معشوق اشاره می‌کند: “گر فلک سجده برد بر در او می‌سزدش / ور ستاند گرو از قرص قمر می‌رسدش”. اگر فلک (آسمان و کائنات) بر درگاه او (معشوق) سجده کند، سزاوار اوست. و اگر او (معشوق) از قرص قمر (ماه) گرو (وثیقه و ضمانت) بگیرد (به دلیل زیبایی و نورافشانی‌اش)، باز هم شایسته اوست. این بیت، حاکمیت مطلق معشوق بر عالم هستی را نشان می‌دهد.

اطاعت عقل و پادشاهان از معشوق (بیت ۳ و ۴)

مولانا به اطاعت عقل از معشوق اشاره می‌کند: “ور شه عقل که عالم همگی چاکر اوست / جهت خدمت او بست کمر می‌رسدش”. اگر شاه عقل (نماد عقل کلی یا عقل انسان که بر جهان حکم می‌راند) که تمام عالم هستی چاکر و فرمانبردار اوست، برای خدمت به معشوق کمر ببندد (آماده خدمت شود)، باز هم شایسته و سزاوار اوست. این بیت، برتری عشق و معشوق را بر عقل و هرگونه منطق بشری نشان می‌دهد.

سپس به اطاعت خورشید از معشوق اشاره می‌کند: “شاه خورشید که بر زنگی شب تیغ کشید / گر پی هیبتش افکند سپر می‌رسدش”. شاه خورشید (نمادی از نور و روشنایی مطلق) که بر سیاهی شب (زنگی شب) شمشیر کشیده و آن را از میان برمی‌دارد، اگر در برابر هیبت و شکوه معشوق سپر بیندازد و تسلیم شود، سزاوار اوست. این بیانگر عظمت بی‌نظیر معشوق است که حتی خورشید نیز در برابرش تسلیم است.

اطاعت عطارد و ناتمامی وصف (بیت ۵ و ۶)

مولانا به اطاعت عطارد از معشوق اشاره می‌کند: “گر عطارد ز پی دایره و نقطه او / همچو پرگار دوانست به سر می‌رسدش”. اگر عطارد (کوچکترین سیاره و نماد علم و نویسندگی که در قدیم به عنوان کاتب فلک شناخته می‌شد) برای ترسیم دایره و نقطه او (حلقه وجود و تجلیات معشوق)، مانند پرگار دائم در حرکت و دوان باشد، باز هم به نهایت و سرانجام این وصف نمی‌رسد و شایسته اوست. این بیت، به بی‌نهایت بودن جمال و کمال معشوق و ناتوانی علم و دانش در احاطه بر او اشاره دارد.

سپس به مقام والای معشوق اشاره می‌کند: “آن جمالی که فرشته نبود محرم او / گر ندارد سر دیدار بشر می‌رسدش”. آن زیبایی و جمالی (جمال الهی) که حتی فرشته (موجودات روحانی) نیز محرم و نزدیک آن نبوده است، اگر (بشر) سر دیدار او را (شوق وصال را) نداشته باشد، (محروم از این جمال) باز هم شایسته اوست. این بیت، بر قدسیت و والایی معشوق و لزوم اشتیاق عاشق برای وصول به آن تأکید دارد.

قدرت مطلق معشوق و ناتوانی از وصف (بیت ۷ و ۸)

مولانا به قدرت معشوق بر کار و بار عالم اشاره می‌کند: “کار و بار ملکانی که زبردست شدند / نکند ور بکند زیر و زبر می‌رسدش”. معشوق، کارهای پادشاهان و قدرتمندانی که برتردست و مسلط شده‌اند را انجام نمی‌دهد. اما اگر بخواهد (با یک اراده)، تمام کارهای آن‌ها را زیر و رو می‌کند و سزاوار اوست. این بیت، بر قدرت مطلق و بی‌نیاز بودن معشوق از کمک دیگران تأکید دارد.

غزل با بیان ناتوانی مولانا در وصف معشوق به پایان می‌رسد: “می‌شمردم من از این نوع شنودم ز فلک / که از این‌ها بگذر چیز دگر می‌رسدش”. من (مولانا) داشتم از این نوع زیبایی‌ها و عظمت‌ها می‌شمردم و می‌نوشتم. (اما در این حین) از فلک (عالم بالا و معنوی) شنیدم که “از این‌ها (اوهام و صفات ظاهری) بگذر، زیرا چیزی فراتر و دیگرگون (ذات بی‌نهایت معشوق) به او می‌رسد و سزاوار اوست.” این بیت، ناتوانی زبان و عقل را در وصف ذات معشوق نشان می‌دهد و دعوت به فراتر رفتن از اوصاف و رسیدن به اصل است.