تفسیر غزل شماره ۱۲۴۰ دیوان شمس مولانا

این غزل کوتاه و پرشور مولانا، وصف تأثیر عمیق و دگرگون‌کننده موسیقی و نغمه معشوق الهی است. مولانا با استفاده از تمثیل مطرب و چنگ، به قدرت عشق در رهایی از غم و رسیدن به شور و سرمستی اشاره می‌کند.

شوریدگی دل از نغمه معشوق

غزل با ستایش مطرب و ساز او آغاز می‌شود: “آن مطرب ما خوشست و چنگش / دیوانه شود دل از ترنگش”. مولانا می‌گوید که مطرب ما (معشوق الهی یا پیر کامل) بسیار خوش‌نوا و دلنشین است و ساز او (چنگش) نیز همین‌طور. دل عاشق از صدای ساز او (ترنگش) چنان به وجد می‌آید که دیوانه می‌شود. این بیت، بیانگر قدرت مسحورکننده نغمه الهی و تأثیر آن بر جان عاشق است.

دگرگونی در اثر لطف معشوق

سپس به تأثیر عمیق‌تر نغمه اشاره می‌کند: “چون چنگ زند یکی تو بنگر / کز لطف چگونه گشت رنگش”. هنگامی که مطرب (معشوق) ساز می‌زند، خوب بنگر و تأمل کن که چگونه از لطف و عنایت او، رنگ و حال همه چیز (یا رنگ چهره عاشق) دگرگون می‌شود. این بیت، نشان‌دهنده قدرت تحول‌بخش عشق و فیض الهی است که با یک اشاره، همه چیز را تغییر می‌دهد.

رهایی از غم با آغوش عشق

غزل با دعوتی به رهایی از غم و پناه بردن به عشق به پایان می‌رسد: “گر تنگ آیی ز زندگانی / برجه به کنار گیر تنگش”. اگر از سختی‌ها و محدودیت‌های زندگی به تنگ آمدی و دلت گرفته شد، برخیز و به کنار او (معشوق) پناه ببر و او را در آغوش بگیر. “تنگ” در اینجا به دو معناست: اول، تنگی و سختی زندگی؛ دوم، آغوش معشوق. این بیت، راه حل رهایی از غم را در پناه بردن به عشق و وصال با معشوق می‌داند.