تفسیر غزل شماره ۱۲۲۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ستایشی پرشور و تغزلی از معشوق الهی یا پیر کامل (شمس تبریزی) است. مولانا با بهره‌گیری از تشبیهات متعدد به شخصیت‌های داستانی و عناصر طبیعی، جمال بی‌نظیر، قدرت دگرگون‌کننده، و لطف بی‌منتهای معشوق را وصف می‌کند. این غزل سرشار از تناقضات عاشقانه است که در آن، حتی جور و قفای معشوق نیز برای عاشق عین خوشی است.

توصیف جمال و صفات معشوق (بیت ۱ تا ۳)

غزل با ستایش جمال معشوق آغاز می‌شود: “ای یوسف مه‌رویان! ای جاه و جمالت خوش / ای خسرو و ای شیرین! ای نقش و خیالت خوش“. مولانا معشوق را به یوسف (نماد زیبایی و محبوبیت) و خسرو و شیرین (نماد زوج عاشق و معشوق) تشبیه می‌کند و جاه، جمال، نقش و خیال او را همگی ستایش می‌کند. تکرار واژه “خوش” در پایان هر مصرع، بر لذت و دلنشینی حضور معشوق تأکید دارد.

سپس به ویژگی‌های متناقض و در عین حال زیبای چهره معشوق اشاره می‌کند: “ای چهره تو مه‌وش، آب است و در او آتش / هم آتش تو نادر هم آب زلالت خوش”. چهره معشوق مانند ماه زیباست (مه‌وش) و در آن هم آب (لطافت و طراوت) و هم آتش (جذبه و سوز عشق) وجود دارد. هم آتش عشق او بی‌نظیر و نادر است و هم آب زلال لطف و رحمت او دلنشین است. این پارادوکس، نشان‌دهنده فراگیر بودن صفات متضاد و در عین حال کمال‌بخش در وجود معشوق است.

مولانا به منشأ الهی زیبایی معشوق اشاره می‌کند: “ای صورت لطف حق نقش تو خوش است الحق / ای نقش تو روحانی، وی نور جلالت خوش”. او معشوق را تجلی لطف حق می‌داند که صورت و وجودش در کمال زیبایی و دلپذیری است. نقش او روحانی و معنوی است و نور جلال و عظمتش نیز ستودنی و خوشایند است.

دعوت به وصال و آشکار شدن معشوق (بیت ۴ و ۵)

مولانا معشوق را خطاب قرار می‌دهد و او را به وصل می‌خواند: “ای مستی هوش آخر در مهر بجوش آخر / در وصل بکوش آخر ای صبح وصالت خوش”. ای معشوق که خود مایه مستی و بی‌خودی خردمندان هستی، سرانجام در عشق به جوش و خروش بیا (مهر بورز). برای وصال با عاشقان تلاش کن. ای صبح وصال تو، که خود منبع خوشی و روشنایی است، چه دلنشین است. این بیت، درخواست و تمنای عاشق برای وصال است.

سپس به تأثیر معشوق بر شب و روز اشاره می‌کند: “ای روز ز روی تو شب سایه موی تو / چون ماه برآ امشب ای طالع و فالت خوش”. روز از نور روی تو (معشوق) روشن می‌شود و شب نیز سایه‌ای از موی تو (سیاهی و پیچیدگی زلف) است. ای معشوق، مانند ماه امشب طلوع کن (ظاهر شو)، که طالع و اقبال و فال تو همواره نیک و خوش است. این بیت، معشوق را منبع روشنایی و مبارکی می‌داند.

پذیرش جور و لطف معشوق (بیت ۶ و ۷)

مولانا به پذیرش کامل معشوق با تمام صفاتش اشاره می‌کند: “گر لطف و وصال آری ور جور و محال آری / آمیخته‌ای با جان ای جور و محالت خوش”. چه معشوق لطف و وصال آورد و چه جور و ستم و کار محال و ناممکن انجام دهد، او (معشوق) با جان عاشق آمیخته است. پس حتی ستم و کارهای ناممکن او نیز برای عاشق خوشایند است. این پارادوکس، بیانگر فنای عاشق در معشوق است که در آن، حتی درد و رنج نیز عین لذت است.

او به گفتگوی درونی دل و جان اشاره می‌کند: “دل گفت مرا روزی سالی گذرد زان مه / جان گفت به گوشِ دل: کای دل! مه و سالت خوش”. روزی دل به مولانا گفت که یک سال از دیدار آن ماه (معشوق) بگذرد. اما جان (که از دل آگاه‌تر است) به گوش دل نجوا کرد: “ای دل! هم ماهت خوش و هم سالت خوش”. این بیانگر آن است که برای جان عارف، هر لحظه در کنار معشوق، خود عین ماه و سال و زمان است و گذر زمان بی‌معناست.

خطاب به شمس تبریزی (بیت ۸)

غزل با خطابی صریح به شمس تبریزی به پایان می‌رسد: “تبریز بگو آخر با غمزهٔ شمس‌الدین / کای فتنهٔ جادویان! ای سحر حلالت خوش”. مولانا از خود یا از تبریز می‌خواهد که با ناز و غمزه شمس‌الدین (شمس تبریزی) سخن بگوید. و او را خطاب قرار دهد که “ای فتنه و آشوب‌گر جادویان (کسانی که با کلام خود دل‌ها را افسون می‌کنند)! ای کسی که سحرت حلال و پاک است، چقدر حالت خوش است!” این بیت، شمس را منشأ افسونگری حلال و خیره‌کننده می‌داند که تمام جادویان را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.