تفسیر غزل شماره ۱۲۲۶ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی صریح و قاطع به نوشیدن باده عشق حقیقی و رهایی از ترش‌رویی و جمود است. مولانا با نقد کسانی که از این باده بی‌بهره‌اند، تأکید می‌کند که تنها عشق است که می‌تواند جان‌ها را زنده و شاداب کند و از ناخوشی‌ها برهاند.

دعوت به چشیدن باده عشق (بیت ۱ و ۲)

غزل با دعوتی برای آوردن یار ترش‌رو به بزم عشق آغاز می‌شود: “آن یار ترش رو را این سوی کشانیدش / زین ساغر خندان رو جامی بچشانیدش“. مولانا خطاب به ساقیان عشق می‌گوید که آن یاری را که ترش‌رو و ناخوش است، به این سمت (به سوی بزم عاشقان) بیاورید. از این ساغر خندان‌رو (جام باده عشق که خود از شادابی لبریز است) جامی به او بچشانید تا تلخی و ترشی او از بین برود.

سپس به وضعیت آن یار اشاره می‌کند که دلیل ترش‌رویی او، بی‌بهره‌بودن از این باده است: “زین باده نخوردست او زان بارد و سردست او / با این همه بدهیدش جامی بپزانیدش”. او هنوز از این باده عشق ننوشیده است، به همین دلیل وجودش سرد و خشک و بی‌ثمر (بارد و سرد) است. با وجود این حالت، به او اصرار کنید و جامی از این باده به او بدهید تا او را از خامی به پختگی برسانید (بپزانیدش). این بیانگر این است که عشق، اکسیر پختگی و تحول است.

نقد سرکه و باده انگوری (بیت ۳ و ۴)

مولانا به سرچشمه ترش‌رویی و تلخی اشاره می‌کند: “او سرکه چرا آرد غوره ز چه افشارد / زان زهر همی‌بارد تا جمله بدانیدش”. این یار ترش‌رو چرا سرکه (ترش‌رویی و ناخوشی) تولید می‌کند؟ و چرا غوره (وجود خام و نارس) را فشار می‌دهد تا این ترشی حاصل شود؟ از وجود او زهر (ناخوشی و تلخی) می‌بارد، تا همه این حقیقت را بدانید. این بیت، ماهیت ناخوشایند وجودی را نشان می‌دهد که از عشق بی‌بهره است.

مولانا به تفاوت باده انگوری (مادی) و باده عشق (معنوی) اشاره می‌کند: “آن باده انگوری نفزاید جز کوری / پهلوی چنین باده بالله منشانیدش”. آن باده انگوری (شراب مادی) چیزی جز کوری و غفلت نمی‌افزاید. قسم به خدا که چنین باده‌ای (باده مادی) را در کنار باده حقیقی عشق ننشانید. این تأکید بر برتری باده معنوی عشق بر هر گونه مستی مادی است.

درمان سکته روحی با آب حیات (بیت ۵)

غزل با بیان راه حل نهایی برای درمان این ترش‌رویی و جمود پایان می‌یابد: “باشد بودش سکته در گور نباید کرد / زین آب خضر یک کف در حلق چکانیدش”. شاید او دچار سکته روحی شده است و نباید او را در قبر غفلت و جمود رها کرد (نباید در گور دفنش کرد). پس، یک کف از این آب خضر (آب حیات که نماد عشق و معرفت الهی است) را در گلوی او بچکانید تا زنده و تازه شود. این بیت، نشان‌دهنده قدرت احیاکننده عشق است که می‌تواند جان‌های مرده و ناخوش را شاداب و زنده کند.