تفسیر غزل شماره ۱۲۰۷ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا دعوتی است به بیدار دلی، شب‌زنده‌داری و پیروی از شریعت حق. مولانا با تمثیل خروس، انسان را به هوشیاری و استفاده بهینه از عمر دعوت می‌کند و نقش رهبران معنوی را برجسته می‌سازد.

دعوت به بیداری و شب‌زنده‌داری (بیت ۱ تا ۳): غزل با خطاب به مخاطب آغاز می‌شود تا به حقیقت نهفته در صدای خروس در نیمه‌شب پی ببرد: “نیم‌شب از عشق تا دانی چه می‌گوید خروس / خیز شب را زنده دار و روز روشن نستکوس”. خروس نماد بیدارکننده و دعوت‌کننده به نماز شب و نیایش سحرگاهی است. مولانا می‌گوید برای فهمیدن پیام عشق‌آمیز خروس، باید در شب بیدار بود و روز را بیهوده سپری نکرد. “نستکوس” واژه‌ای یونانی به معنای “غفلت نکن” یا “بی‌توجه مباش” است، که تأکید بر هوشیاری و بهره‌برداری از زمان دارد. سپس به معنای حرکت خروس اشاره می‌کند: “پرها بر هم زند یعنی دریغا خواجه‌ام / روزگار نازنین را می‌دهد بر آنموس”. به هم زدن پرهای خروس نمادی از تأسف اوست که ای آقا و صاحب من، روزگار گران‌بها و عزیز را به بطالت و پوچی (آنموس به معنای بی‌نهایت یا بیهودگی در زبان یونانی) از دست می‌دهی. در بیت سوم، مولانا به مقایسه حال خروس و انسان غافل می‌پردازد: “در خروش است آن خروس و تو همی در خواب خوش / نام او را طیر خوانی نام خود را آنترپوس”. خروس بیدار و مشغول ذکر و خروش است، در حالی که تو در خواب غفلت فرورفته‌ای. در حالی که او را صرفاً یک “طیر” (پرنده) می‌نامی، خود را “آنترپوس” (انسان در زبان یونانی) می‌خوانی؛ اما در حقیقت، این خروس است که وظیفه انسانی خود را در بیداری و ذکر انجام می‌دهد و تو از آن غافلی.

جایگاه معنوی خروس و پیروان حق (بیت ۴ و ۵): مولانا مقام معنوی خروس را بالاتر می‌برد: “آن خروسی که تو را دعوت کند سوی خدا / او به صورت مرغ باشد در حقیقت انگلوس”. خروسی که انسان را به سوی خداوند فرا می‌خواند، در ظاهر پرنده است، اما در حقیقت فرشته (انگلوس به معنای فرشته در یونانی) است. این تمثیل نشان می‌دهد که بسیاری از حقایق معنوی در پوشش‌های ظاهری و ساده نمایان می‌شوند. او خود را غلام چنین موجود بیدارکننده‌ای می‌داند: “من غلام آن خروسم کو چنین پندی دهد / خاک پای او به آید از سر واسلیوس”. مولانا فروتنانه اعلام می‌کند که غلام و بنده آن خروس است که چنین پند ارزشمندی می‌دهد. او حتی خاک پای این خروس را از سر “واسیلیوس” (اشاره به پادشاه یا هر شخص صاحب قدرت و مقام ظاهری) برتر می‌داند، که نشان از ارزش گذاری بر علم و معرفت حقیقی نسبت به قدرت دنیوی است.

پیروی از شریعت و مقام پیامبر (بیت ۶ و ۷): در ادامه، مولانا به اهمیت پیروی از سیره پیامبر اسلام (ص) می‌پردازد: “گَرد کفش خاک پای مصطفی را سرمه ساز / تا نباشی روز حشر از جملهٔ کالویروس”. او توصیه می‌کند که خاک پای پیامبر (ص) را سرمه چشم خود قرار دهیم. این کنایه از تبعیت محض و کسب نور بصیرت از طریق پیروی از راه و روش ایشان است، تا در روز قیامت از “کالویروس” (به معنای خشک و بی‌حاصل یا شاید اشاره به کفار و افراد بی‌دین) نباشیم. این بیت به نجات و رستگاری در آخرت از طریق پیروی از نبوت اشاره دارد. غزل با یک توصیه مهم و فراگیر به پایان می‌رسد: “رو شریعت را گزین و امر حق را پاس دار / گر عرب باشی و گر ترک و وگر سراکنوس”. مولانا همه انسان‌ها را، فارغ از نژاد و قومیت (چه عرب، چه ترک، و چه سراکنوس یا یونانی/رومی)، به پذیرش شریعت الهی و حفظ فرمان‌های خداوند دعوت می‌کند. این بیت بر جامعیت و جهان‌شمولی پیام دین تأکید دارد که همه انسان‌ها را به سوی حق فرامی‌خواند.