تفسیر غزل شماره 1193 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، مناجاتی پرشور و غرق در حال و هوای عشق و تسلیم است. مولانا با بیانی صمیمی و پر از ارادت، معشوق (الهی یا پیر کامل) را خطاب قرار می‌دهد و از او می‌خواهد که با وجود و فیض خود، دل عاشق را از خواب غفلت برانگیزد و او را در آتش عشق خویش بپذیرد.

بخش اول: درخواست بیداری و پذیرش در آتش عشق (ابیات 1 تا 3)

بیت 1: من از سخنان مهرانگیز / دل پر دارم ز خواب برخیز

• “من از سخنان مهرآمیز و دلنشین (تو)،”
• “دل (و جانم) پر (از شور و اشتیاق) است؛ پس (ای معشوق، از پرده‌ی غیبت یا خفا) برخیز (و آشکار شو).” این بیت نشان می‌دهد که عاشق در انتظار کلام و فیض معشوق است و آماده‌ی بیداری کامل و دریافت فیض است. “خواب برخیز” در اینجا خطاب به معشوق است که از حالت پنهانی خود بیرون بیاید.

بیت 2: ای آنک رخ تو همچو آتش / یک لحظه ز آتشم مپرهیز

• “ای کسی که روی تو مانند آتش (پرشور و سوزاننده) است،”
• “حتی یک لحظه هم از آتش (عشق یا وجود) من دوری مکن.

بیت 3: شیرم ز تو جوش کرد و خون شد / ای شیر به خون من درآمیز

• “شیر (عشق یا جان) من از (حرارت) تو به جوش آمد و به خون تبدیل شد (از شدت التهاب و تب و تاب).”
• “ای شیر (معشوق قدرتمند)، با خون من (وجود عاشقم) درآمیز (متحد شو).” این بیت به شدت تأثیر معشوق بر عاشق اشاره دارد که عشق او را به اوج التهاب و فنا می‌رساند. “شیر” در اینجا هم می‌تواند نماد معشوق باشد و هم اشاره‌ای به قدرت و غلبه‌ی عشق داشته باشد. عاشق خواستار فنای کامل و اتحاد با معشوق است.

بخش دوم: تسلیم و پذیرش تقدیر (ابیات 4 تا 6)

بیت 4: با یارک خود بساز پنهان / مستیز به جان تو که مستیز

• “(ای معشوق) با یار کوچک خود (عاشق ضعیف) پنهانی بساز (مهربانی کن و رازدار باش)،”
• “قسم به جان تو (ای معشوق) که ستیزه مکن (به معنی لطف و عنایت کن).” این بیت با لحنی صمیمی و عاجزانه از معشوق می‌خواهد که به عاشق (یارک کوچک) لطف و عنایت پنهانی داشته باشد و با او ستیزه نکند. تکرار “مستیز” برای تأکید است.

بیت 5: تسلیم قضا شدم ازیرا / مانند قضا تو تندی و تیز

• “من تسلیم قضا (سرنوشت و اراده‌ی الهی) شدم،”
• “زیرا تو (ای معشوق)، مانند قضا، تند (قاطع) و تیز (تغییردهنده) هستی.” این بیت به تسلیم کامل عاشق در برابر اراده‌ی معشوق اشاره دارد و معشوق را هم‌ردیف با قدرت قضا و سرنوشت می‌داند که سریع و قاطع عمل می‌کند.

بیت 6: بنگر که چه خون دل گرفتست / بر گرد قبام چون فراویز

• “نگاه کن که چه مقدار خون دل (رنج و درد) گرفته است،”
• “مانند آویزه‌ای (فراویز) بر گرد قبای من.”

بخش سوم: منع خشم و بیداری نرگس مست (ابیات 7 تا 8)

بیت 7: در خشم مکن تو چشم خود را / وان فتنه خفته را مینگیز

• “چشم خود را با خشم (غضب) آلوده مکن (به ما با خشم نگاه مکن)،”
• “و آن فتنه‌ی خفته (جاذبه‌ی خطرناک جمالت) را بیدار مکن (که موجب نابودی ما می‌شود).” این بیت درخواستی از معشوق است که با نگاه خشم‌آلود به عاشق ننگرد و از بیدار کردن “فتنه‌ی خفته” (جذابیت بیش از حد جمالش که موجب از خود بی‌خودی عاشق می‌شود) بپرهیزد.

بیت 8: خود خفته نماید و نخفتست / آن نرگس پرخمار خون ریز

• “آن نرگس (چشم معشوق) که پر از خماری و مستی است و خون می‌ریزد (اثرات ویرانگر دارد)، خودش را خفته نشان می‌دهد، اما واقعاً نخفته است.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۹۳ مولانا، بیانی عمیق از اشتیاق عاشق به حضور و فیض معشوق است. مولانا دل خود را مملو از سخنان مهرآمیز معشوق می‌داند و از او می‌خواهد که از پرده‌ی خفا برخیزد. او معشوق را به آتش سوزاننده عشق تشبیه می‌کند و از او می‌خواهد که از آتش وجود عاشق دوری نکند و “شیر” جان عاشق را که به “خون” تبدیل شده، با وجود خود درآمیزد و فنای کامل را رقم بزند.

مولانا با لحنی عاجزانه از معشوق می‌خواهد که با عاشق “یارک” خود مهربان باشد و ستیزه نکند. او خود را تسلیم “قضا” (اراده‌ی معشوق) می‌داند، چرا که معشوق را مانند قضا، قاطع و سریع‌التأثیر می‌بیند. شاعر به شدت رنج و “خون دل” خود اشاره می‌کند که همچون آویزه‌ای بر قبایش نقش بسته است. در نهایت، از معشوق می‌خواهد که با چشم خشم‌آلود به او ننگرد و “فتنه‌ی خفته” (جاذبه‌ی ویرانگر جمالش) را بیدار نکند. غزل با توصیف چشم “نرگس پرخمار خون‌ریز” معشوق پایان می‌یابد که ظاهراً خفته، اما در باطن بسیار فعال و تأثیرگذار است. این غزل به خوبی التماس عاشق، قدرت معشوق، و حالت تسلیم و فنا در برابر اراده‌ی الهی را به تصویر می‌کشد.