تفسیر غزل شماره 1189 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، مناجاتی پرشور و غرق در شکر و تحسین است. مولانا در این غزل، نقش معشوق (خداوند یا پیر کامل) را در هدایت و فیض‌بخشی به عاشق ستایش می‌کند. او بر قدرت بی‌کران و احسان بی‌نهایت معشوق تأکید می‌ورزد و خود را در برابر عظمت او، ذره‌ای ناچیز می‌بیند که به لطف او به مقامات عالی می‌رسد.

بخش اول: حضور معشوق و عظمت او (ابیات 1 تا 3)

بیت 1: در این سرما سر ما داری امروز / سر عیش و تماشا داری امروز

• “در این سرمای (فراق یا سختی‌های دنیا)، امروز (ای معشوق) هوای سر ما (حال ما، فکر ما) را داری.”
• “امروز (ای معشوق) میل به عیش و تماشا (جلوه‌گری و فیض‌بخشی) داری.” این بیت نشان می‌دهد که معشوق در لحظه‌ی “امروز” (حال حاضر)، با وجود سختی‌های موجود، به حال عاشق توجه دارد و خود نیز در حال جلوه‌گری و بخشش فیض است.

بیت 2: توی خورشید و ما پیشت چو ذره / که ما را بی‌سر و پا داری امروز

• “تو (ای معشوق) مانند خورشیدی، و ما در برابر تو چون ذره‌ایم (بسیار ناچیز و وابسته).”
• “زیرا امروز ما را (با لطف خود) بی‌سر و پا (متعلق به خودت و فارغ از دغدغه‌های دنیوی) کرده‌ای.” این بیت به عظمت بی‌کران معشوق (خورشید) و ناچیزی عاشق (ذره) در برابر او اشاره دارد. “بی‌سر و پا کردن” به معنای رهایی از تعلقات مادی و وابستگی به غیر حق است که نتیجه‌ی لطف معشوق است.

بیت 3: به چارم آسمان پهلوی خورشید / تو ما را چون مسیحا داری امروز

• “در آسمان چهارم (جایگاه خورشید یا مقام بلند روحانی)، تو امروز ما را همچون مسیح (که به آسمان صعود کرد) داری.” این بیت به مقام روحانی بالایی اشاره دارد که عاشق به لطف معشوق در آن قرار گرفته است. حضرت مسیح نماد عروج روحانی و نزدیکی به حق است.

بخش دوم: احسان بی‌کران و نردبان رحمت (ابیات 4 تا 6)

بیت 4: دلا از سنگ صد چشمه روان کن / که احسان موفا داری امروز

• “ای دل، از سختی و خشکی خود صد چشمه (از اشک شوق یا فیض) جاری کن،”
• “زیرا امروز احسان و وفای (معشوق) را (به طور کامل) داری.” این بیت دعوتی به شکستن سختی دل و جاری ساختن فیض و لطف درونی است، زیرا معشوق وفای به عهد خود را در بخشش احسان نشان داده است.

بیت 5: تراشیدی ز رحمت نردبانی / که عزم کوچ بالا داری امروز

• “تو (ای معشوق) از رحمت خود نردبانی تراشیده‌ای (مهیا کرده‌ای)،”
• “تا امروز (ما) عزم کوچ (سفر معنوی) به بالا (سوی تو) را داشته باشیم.” این بیت به لطف و رحمت الهی اشاره دارد که راه را برای عروج روحانی و سفر به سوی حق هموار ساخته است. نردبان رحمت نماد وسیله‌ای برای رسیدن به مقامات عالی است.

بیت 6: زهی دعوت زهی مهمانی زفت / که بر چرخ معلا داری امروز

• “آفرین بر این دعوت! آفرین بر این مهمانی باشکوه (زفت: بزرگ و عظیم)!”
• “که امروز بر آسمان بلند (چرخ معلا) داری (یعنی ما را به مقامات عالی آسمانی مهمان کرده‌ای).” این بیت به عظمت و باشکوه بودن مهمانی معنوی اشاره دارد که توسط معشوق برپا شده و عاشقان را به بالاترین مقامات (چرخ معلا) دعوت کرده است.

بخش سوم: ماهی و دریا در وحدت وجود (ابیات 7 تا 8)

بیت 7: به پیش هر کسی ماهی بریان / در آن ماهی تو دریا داری امروز

• “در مقابل هر کس (از اهل مجلس عشق)، ماهی بریانی قرار دارد (اشاره به غذای روحانی و فیض آماده)،”
• “و در آن ماهی (وجود ناقص)، تو (ای معشوق) خود دریا (تمام کمالات) را داری امروز.” این بیت به وحدت وجود و حضور حق در تمامی موجودات اشاره دارد. ماهی بریان می‌تواند نماد غذای روحانی باشد که از معشوق می‌رسد. “در آن ماهی تو دریا داری” یعنی حتی در جزء هم کل (خداوند) حضور دارد.

بیت 8: درون ماهی دریا کی دیدست / عجایب‌های زیبا داری امروز

• “چه کسی درون ماهی (محدود و کوچک) دریا (نامحدود و بی‌کران) را دیده است؟”
• “(این) عجایب و زیبایی‌های شگفت‌انگیزی است که امروز (ای معشوق) داری.” این بیت به شگفتی و عظمت تجلیات الهی اشاره دارد که در جزئی‌ترین موجودات، کل هستی و نامحدودی (دریا) پنهان است. این اشاره به وحدت در کثرت و کثرت در وحدت است که از عجایب هستی و لطف معشوق است.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۸۹ مولانا، بیانی از عطوفت و لطف بی‌کران معشوق (خداوند یا پیر کامل) است که در لحظه‌ی “امروز” (زمان حال) بر عاشق جاری می‌شود. مولانا با تضاد “سرما” و “عیش و تماشا”، به توجه معشوق به حال عاشق در شرایط سخت اشاره می‌کند. او عظمت معشوق را به “خورشید” و ناچیزی عاشق را به “ذره” تشبیه می‌کند که به لطف معشوق، از تعلقات دنیوی رها شده و به مقامی بلند همچون “مسیحا” در آسمان می‌رسد.

مولانا دل را به جوشاندن چشمه‌های فیض دعوت می‌کند، زیرا معشوق احسان خود را به کمال رسانده است. او رحمت الهی را به “نردبانی” تشبیه می‌کند که راه را برای عروج روحانی عاشق هموار ساخته و به او مهمانی باشکوهی در مقامات عالی آسمانی بخشیده است. در نهایت، با استفاده از تمثیل “ماهی و دریا”، به حضور نامحدود معشوق (دریا) در وجود محدود مخلوقات (ماهی) اشاره می‌کند و این را از زیباترین عجایب تجلیات الهی می‌داند. این غزل به خوبی دیدگاه مولانا درباره‌ی لطف الهی، وحدت وجود، و عروج روحانی عاشق را به تصویر می‌کشد.