تفسیر غزل شماره 1188 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، مناجاتی پرمعنا و عارفانه است که به رهایی از ظلمت‌های نفسانی و رسیدن به نور حقیقت می‌پردازد. مولانا با استعاره از شمع و روز، به نزدیک شدن پایان شب فراق و طلوع صبح وصال اشاره می‌کند و سکوت در برابر عظمت حقیقت را توصیه می‌کند.

بخش اول: طلوع نور و رهایی از ظلمت (ابیات 1 تا 3)

بیت 1: الا ای شمع گریان گرم می‌سوز / خلاص شمع نزدیکست شد روز

• “ای شمعی که از سوز عشق (یا از درد فراق) می‌گِریی و شعله می‌کشی، خوب بسوز،”
• “که رهایی شمع (از سوختن و فنا) نزدیک است، روز (صبح وصال) فرا رسیده است.” این بیت با خطاب به “شمع گریان” (نمادی از عاشق سوخته‌دل یا وجودی که در راه عشق فانی می‌شود)، به نزدیک شدن پایان رنج‌ها و طلوع نور حقیقت (روز) اشاره دارد.

بیت 2: خلاص شمع‌ها شمعی برآمد / که بر زنگی ظلمت‌هاست پیروز

• “رهایی برای شمع‌ها (عاشقان) از آمدن شمعی (شمس، حقیقت الهی) حاصل شد،”
• “که بر سیاهی‌ها و ظلمت‌ها (جهل، نفسانیت) پیروز و غالب است.” این بیت به ظهور یک نور (حقیقت الهی یا شمس) اشاره دارد که منبع رهایی و غلبه بر تمامی تاریکی‌های وجودی است.

بیت 3: نهان شد ظلم و ظلمت‌ها ز خورشید / نهان گردد الف چون گشت مهموز

• “ظلم و تاریکی‌ها از (ظهور) خورشید پنهان شدند (از بین رفتند)،”
• “همان‌گونه که حرف “الف” (که نماد وحدت و استقامت است) وقتی همزه‌دار شود (مهموز: دارای همزه) پنهان و تغییر می‌کند.” این بیت به محو شدن باطل در برابر حق اشاره دارد. همان‌طور که با طلوع خورشید، تاریکی از بین می‌رود، با ظهور حقیقت نیز، ظلمت‌ها رخت برمی‌بندند. مثال “الف” و “همزه” می‌تواند به تأثیر تغییرات کوچک بر ماهیت اصلی (وحدت) اشاره داشته باشد که در نهایت باعث پنهان شدن آن می‌شود.

بخش دوم: شنیدن از شمس و بیان نور ناطق (ابیات 4 تا 5)

بیت 4: شنو از شمس تأویلات و تعبیر / چو اندر خواب بشنیدی تو مرموز

• “تأویلات (تفسیرهای باطنی) و تعبیر (بیان حقایق) را از شمس (شمس تبریزی یا خورشید حقیقت) بشنو،”
• “همان‌گونه که در خواب (در حالت بی‌خودی و الهام) سخنانی مرموز و پنهان را شنیدی.” این بیت به نقش شمس (پیر کامل) به عنوان منبع تأویلات و تعبیرات حقایق پنهان اشاره دارد و آن را با دریافت الهامات غیبی در خواب مقایسه می‌کند.

بیت 5: چنین باشد بیان نور ناطق / نه لب باشد نه آواز و نه پدفوز

• “بیان نور ناطق (کلام حق یا کلام پیر کامل) این‌گونه است:”
• “نه (نیاز به) لب (برای سخن گفتن) دارد، نه (نیاز به) آواز (صدا)، و نه پدفوز (سخن بی‌مغز و بیهوده).” این بیت به ماهیت فرامادی و روحانی کلام حقیقی اشاره دارد که بدون واسطه‌ی ابزارهای مادی (لب و آواز) و خالی از بیهودگی، مستقیم به جان می‌نشیند.

بخش سوم: رهایی از تن و غرق شدن در خورشید عشق (ابیات 6 تا 9)

بیت 6: چو مه از ابر تن بیرون رو ای دوست / هزار اکسیر از خورشید آموز

• “ای دوست، مانند ماه از ابر تن (جسم و تعلقات مادی) بیرون بیا،”
• “(و آنگاه) هزاران اکسیر (سرّ و فایده‌ی روحانی) از خورشید (حقیقت الهی) بیاموز.

بیت 7: پی خورشید بهر این دوانست / هلال و بدر صبح و شام چون یوز

• “به خاطر خورشید (حقیقت)، این (ماه در حالت‌های مختلفش) صبح و شام مانند یوز (سریع) می‌دود،”
• “چه در حالت هلال باشد و چه بدر (ماه کامل).” این بیت به حرکت دائمی و بی‌توقف ماه (نماد عاشق یا سالک) در طلب خورشید (معشوق) اشاره دارد، که در هر حالتی از نقص و کمال، مشتاقانه به سوی او می‌رود.

بیت 8: چو دیدی پرده سوزی‌های خورشید / دهان از پرده دریدن فرودوز

• “هنگامی که (دریافتی و) دیدی که خورشید (حقیقت) چگونه پرده‌ها (حجاب‌ها) را می‌سوزاند و از بین می‌برد،”
• “دهان خود را از پرده‌دری (فاش کردن رازها یا سخنان بیهوده) بدوز و خاموش کن.

بیت 9: خمش آن شیر شیران نور معنیست / پنیری شد به حرف از حاجت یوز

• “خاموش باش! آن (معشوق یا حقیقت مطلق) شیرِ شیران (بزرگ‌ترین و قدرتمندترین وجود) و نور معناست.”
• “(اما) به خاطر نیاز یوز (آدمی که در پی صید ظواهر و مفاهیم است)، با کلام (حرف) به پنیر (مادی و محسوس) تبدیل شد.” این بیت، که در غزل قبلی (۱۱۸۳) نیز آمده بود، به اهمیت سکوت در برابر عظمت حقیقت الهی اشاره دارد. حقیقت بی‌کران و وصف‌ناپذیر است (“شیر شیران و نور معنی”)، اما برای فهم محدود انسان (یوز) در قالب کلمات و مفاهیم (پنیر) گنجانده شده است، که از حقیقت اصلی بسیار دور است.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۸۸ مولانا، دعوتی عمیق به رهایی از قیدهای مادی و نفسانی و حرکت به سوی نور حقیقت است. مولانا با خطاب به “شمع گریان” (عاشق فانی)، به نزدیک شدن صبح وصال و غلبه‌ی نور حق بر ظلمت‌ها اشاره می‌کند. او ظهور “شمع” (شمس تبریزی یا حقیقت الهی) را مایه رهایی می‌داند و محو شدن ظلمت‌ها را مانند زوال تاریکی با طلوع خورشید می‌بیند.

مولانا بر شنیدن تأویلات و تعبیرات حقایق از “شمس” تأکید دارد، همانند دریافت الهامات غیبی در خواب. او بیان “نور ناطق” (کلام حق) را فراتر از کلام مادی و تهی از بیهودگی می‌داند. در ادامه، سالک را به رها کردن قید تن و آموختن هزاران اکسیر از خورشید حقیقت دعوت می‌کند و حرکت بی‌توقف عاشق در طلب معشوق (مانند ماه به دنبال خورشید) را به تصویر می‌کشد. در نهایت، با تأکید بر اینکه حقیقت مطلق (شیر شیران نور معنی) ورای هر کلامی است و تنها به خاطر فهم محدود انسان در قالب مفاهیم (پنیر) گنجانده شده، به لزوم سکوت در برابر عظمت الهی اشاره می‌کند. این غزل به خوبی دیدگاه مولانا درباره‌ی فنا، سکوت، و نقش پیر در رسیدن به نور حقیقت را منعکس می‌کند.