تفسیر غزل شماره 1184 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، مناجاتی پرشور و عاشقانه است که در آن، شاعر با زبانی صمیمی و پرتمنا، معشوق (الهی یا پیر روحانی) را برای دیدار و لطف بی‌کران دعوت می‌کند. مولانا بر این نکته تأکید دارد که امروز روز خاص فیض و وصال است و دل‌ها از این شوق بی‌قرار شده‌اند.

بخش اول: دعوت به وصال و بی‌قراری عاشق (ابیات 1 تا 3)

بیت 1: بیا با تو مرا کارست امروز / مرا سودای گلزارست امروز

• “بیا که امروز با تو (دیدار و صحبت) کار مهم من است.”
• “امروز من شور و اشتیاق گلزار (بهشت، عالم معنی، یا باغ پر فیض وصال) را در سر دارم.” این بیت نشان‌دهنده‌ی اهمیت و اولویت مطلق دیدار معشوق برای عاشق در “امروز” (لحظه حال) است و آرزوی رسیدن به مقام وصال را بیان می‌کند.

بیت 2: بیا دلدار من دلداریی کن / که روز لطف و ایثارست امروز

• “ای دلدار من، بیا و دلداری کن (مرحمتی نما، نوازشی کن).”
• “زیرا امروز روز لطف و بخشش بی‌حد و حصر (ایثار) است.” این بیت درخواستی مستقیم از معشوق برای عنایت و دلجویی است. “امروز” به عنوان یک روز خاص برای بخشش و لطف ویژه معرفی شده است، گویی فرصتی بی‌نظیر برای دریافت فیض است.

بیت 3: دل من جامه‌ها را می‌دراند / که روز وصل دلدارست امروز

• “دل من (از شدت شوق و بی‌قراری)، جامه‌ها را پاره می‌کند (مانند عاشقان شوریده).”
• “زیرا امروز روز وصال با دلدار است.” این بیت به شوق وصف‌ناپذیر و بی‌تابی شدید عاشق برای وصال اشاره دارد، تا حدی که از خود بی‌خود شده و جامه‌ی صبر می‌درد. تأکید دوباره بر “امروز” به عنوان لحظه‌ی موعود وصال است.

بخش دوم: زیبایی معشوق و فیض بی‌کران (ابیات 4 تا 6)

بیت 4: بخندان جان ما را از جمالی / که بر گلبرگ و گلنارست امروز

• “جان ما را با (نمودن) جمالی (زیبایی) شاد کن،”
• “که امروز بر گلبرگ و گلنار (انارگل، هر دو نماد زیبایی و لطافت) آشکار شده است.” این بیت درخواستی برای تجلی جمال معشوق است که می‌تواند موجب شادمانی روح گردد. زیبایی معشوق در تمام موجودات زیبا (گلبرگ و گلنار) تجلی یافته است.

بیت 5: چرا جان‌ها بر آن لب مست گشتند / که آن جا نقل بسیارست امروز

• “چرا جان‌ها از (دیدن) آن لب (معشوق، که نماد سخن، کلام حق، یا چشمه‌ی حیات است) مست و بی‌خود شدند؟”
• “زیرا امروز در آنجا (نزد معشوق)، خوراکی‌ها و لذت‌های معنوی (نقل) بسیار فراوان است.” این بیت به اثر مست‌کننده‌ی کلام یا حضور معشوق اشاره دارد. “نقل” در اینجا می‌تواند به فیوضات و معارف الهی اشاره کند که موجب مستی و بی‌خودی جان‌ها می‌شود.

بیت 6: نوای طوطیان آفاق پر شد / که شکرها به خروارست امروز

• “نوای طوطیان (اهل ذکر و معرفت، یا سخن‌گویان حقایق) در تمام آفاق (جهان) پر شده است،”
• “زیرا امروز (فیض و برکت) شکرها (شیرینی‌ها و نعمت‌ها) به خروار (مقدار بسیار زیاد) است.” این بیت به گسترش و شیوع سخنان حق و معارف الهی در جهان اشاره دارد که نتیجه‌ی فراوانی فیض و برکت معشوق در “امروز” است. طوطیان نماد کسانی هستند که سخن معشوق (یا حقایق الهی) را تکرار می‌کنند.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۸۴ مولانا، سرشار از شوق وصال و طلب فیض است. شاعر با تأکید بر کلمه‌ی “امروز”، این لحظه را زمانی ویژه و استثنایی برای لطف و ایثار معشوق می‌داند. او از معشوق می‌خواهد که برای دیدار بیاید، زیرا این دیدار اوج آمال و هدف اصلی عاشق است. بی‌قراری دل عاشق تا حد “جامه دریدن” نشان داده شده است که گویای شدت شور و بی‌تابی او برای رسیدن به وصال است.

مولانا از معشوق می‌خواهد که با تجلی جمال خود، جان‌ها را شاد کند، چرا که این جمال در تمام زیبایی‌های عالم متجلی است. او مستی جان‌ها را ناشی از فیوضات فراوان و معارف بی‌کران (نقل) می‌داند که از لب معشوق (نماد کلام حق و چشمه‌ی حیات) جاری می‌شود. در نهایت، با اشاره به نوای طوطیان (اهل معرفت) و فراوانی شکر (فیض و نعمت) در آفاق، به گستردگی تأثیر و جلوه‌های معشوق در کل هستی اشاره می‌کند. این غزل به خوبی عطش عاشق برای وصال، لطف بی‌کران معشوق، و تأثیر حیات‌بخش فیض الهی را به تصویر می‌کشد.