تفسیر غزل شماره 1181 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، مناجاتی شورانگیز و درخواست‌محور از معشوق (که در نهایت به شمس تبریزی ختم می‌شود) است. مولانا در این غزل، با زبانی پر از تمثیل و استعاره، از معشوق می‌خواهد که با نگاه لطف، فیض و عنایت خود را بر عاشق فرو ریزد و بر کار او نظر بیشتری داشته باشد.

بخش اول: درخواست عنایت و فیض از معشوق (ابیات 1 تا 5)

بیت 1: به سوی ما نگر چشمی برانداز / وگر فرصت بود بوسی درانداز

• “با لطف و محبت به ما نگاهی بینداز (نگاهی از سر عنایت).”
• “و اگر فرصتی دست داد (یعنی مانعی نبود)، بوسی (فیض و لطفی کوچک) نیز نثار کن.” این بیت درخواست آغازین و اصلی عاشق از معشوق است: نگاه لطف و عنایت، و بخشش فیضی هر چند اندک.

بیت 2: چو کردی نیت نیکو مگردان / از آن گلشن گلی بر چاکر انداز

• “وقتی نیت خوبی (عنایت و بخشش) کردی، از آن برنگرد.”
• “از آن گلشن (باغ پر فیض و زیبایی خودت)، گلی (بخشی از زیبایی و فیض) بر این چاکر (بنده و خدمتگزار) بیفکن.” این بیت از معشوق می‌خواهد که در نیت خیر خود ثابت‌قدم بماند و از فیض خود به عاشق نیز برساند. “گلشن” نماد وجود پرفیض معشوق است.

بیت 3: اگر خواهی که روزافزون بود کار / نظر بر کار ما افزونتر انداز

• “اگر می‌خواهی که کارها (امور جهان یا امور معنوی) روز به روز افزایش یابد و رونق گیرد،”
• “لطفاً نگاه و عنایتت را بر کار ما (امور عاشقان و سالکان) بیشتر کن.” این بیت بیانگر این باور است که رونق و خیر در عالم، وابسته به عنایت و نظر معشوق ازلی (خداوند) است. مولانا این قاعده را به خود و اهل دل نیز تعمیم می‌دهد.

بیت 4: وگر تو فتنه انگیزی و خودکام / رها کن داد و رسمی دیگر انداز

• “و اگر تو (ای معشوق) قصد فتنه (آزمایش یا آشفتگی) داری و خودکامه (مطابق میل خودت عمل می‌کنی)،”
• “پس انصاف را رها کن و شیوه‌ای دیگر (غیر از انصاف ظاهری) در پیش گیر.” این بیت به جنبه‌ی “خودکامگی” (در معنای بی‌نیازی و مطلق‌العنان بودن) معشوق اشاره دارد که گاهی بر اساس منطق و داد ظاهری عمل نمی‌کند، بلکه بر اساس مشیت خویش عمل می‌کند. عاشق می‌گوید که اگر اینگونه است، پس رسم و شیوه‌ای دیگر برای برخورد با ما در پیش گیر (شاید شیوه‌ای از عشق که از حساب‌گری فراتر رود).

بیت 5: نگون کن سرو را همچون بنفشه / گناه غنچه بر نیلوفر انداز

• “سرو (نماد قامت بلند و خودبینی) را مانند بنفشه (که سر به زیر و فروتن است) خمیده کن.”
• “و گناه غنچه (بسته‌دلی یا خامی) را بر نیلوفر (که همیشه باز و گشاده است) بینداز.” این بیت درخواستی از معشوق است که متکبران را فروتن سازد و شاید گناه بی‌خبری و نادانی (بسته‌دلی غنچه) را به عهده کسانی بیندازد که باید راهگشا باشند (نیلوفر، نماد جمال و گشایش). این می‌تواند یک تضاد‌آفرینی عارفانه باشد.

بخش دوم: تأثیر حضور معشوق بر هستی و عاشق (ابیات 6 تا 9)

بیت 6: ز باد و بوی توست امروز در باغ / درختان جمله رقاص و سرانداز

• “امروز در باغ (عالم هستی)، درختان همگی رقصان و سرانداز (سر از خود بی‌خود) هستند،”
• “این همه از تأثیر باد و بوی (فیض و حضور) توست.” این بیت به تأثیر حضور و فیض معشوق بر تمامی موجودات اشاره دارد که به رقص و وجد درآمده‌اند.

بیت 7: چو شاخ لاغری افزون کند رقص / تو میوه سوی شاخ لاغر انداز

• “هنگامی که شاخه‌ی لاغری (عاشق ضعیف و ناتوان) بیشتر به رقص درمی‌آید (بیشتر شور و حال نشان می‌دهد)،”
• “تو میوه (فیض و پاداش) را به سوی همان شاخه‌ی لاغر بینداز.” این بیت درخواست از معشوق است که به عاشقانی که با وجود ضعف و ناتوانی، شور و حال بیشتری در عشق از خود نشان می‌دهند، فیض و پاداش بیشتری عطا کند.

بیت 8: چو آمد خار گل را اسپری بخش / چو خصم آمد به سوسن خنجر انداز

• “هنگامی که خار برای گل سپر (محافظ) شد (یعنی ناملایمات موجب استحکام عاشق شد)،”
• “هنگامی که دشمن (نفس یا وسوسه) به سوسن (جان لطیف عاشق) نزدیک شد، خنجر (حمایت و دفع) بینداز.” این بیت به حفاظت معشوق از عاشق در برابر بلایا و دشمنان درونی و بیرونی اشاره دارد.

بیت 9: بر عاشق بری چون سیم بگشا / سوی مفلس یکی مشتی زر انداز

• “مانند سیم و نقره (سخاوتمندانه) سینه‌ی خود را (سینه گنجینه‌ی اسرار و فیوضات) بر عاشق بگشا،”
• “و به سوی مفلس (عاشق فقیر از مال دنیا و تهیدست از فیض) یک مشت طلا (فیض و معرفت) بینداز.” این بیت درخواستی برای سخاوت بی‌حد و حصر معشوق است تا گنجینه‌های فیض خود را بر عاشقان گشاید.

بخش سوم: تخلص و درخواست نهایی (بیت 10)

بیت 10: برآ ای شاه شمس الدین تبریز / یکی نوری عجب بر اختر انداز

• “ظاهر شو ای شاه شمس‌الدین تبریز،”
• “و نوری عجیب و شگفت‌انگیز بر ستاره (وجود من یا هر اهل دلی) بیفکن.” این بیت، تخلص مولانا به نام مراد و پیر خویش، شمس تبریزی است. او از شمس می‌خواهد که با ظهور خود، نوری شگفت‌انگیز بر وجود او و دیگر طالبان (اختران) بتاباند و آن‌ها را روشن سازد. این نور می‌تواند نور معرفت، عشق، یا تجلی خاص الهی باشد.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۸۱ مولانا، مناجاتی پرشور و تضرع‌آمیز به درگاه معشوق الهی و در نهایت به مرادش، شمس تبریزی است. مولانا با درخواست‌های پی‌درپی “برانداز” و “درانداز”، خواهان نگاه لطف، فیض، و عنایت بی‌وقفه معشوق است. او از معشوق می‌خواهد که در نیت خیر خود ثابت‌قدم باشد و از گلشن فیض خود به او نیز عطا کند.

مولانا بیان می‌کند که رونق کار و حیات عالم از عنایت معشوق است و حتی در صورت “فتنه‌انگیزی” یا “خودکامگی” معشوق (که نشان از مطلق‌العنانی اوست)، باز هم شیوه‌ای از عشق ورزی خاص را می‌طلبد. او از معشوق می‌خواهد که متکبران را فروتن سازد و با تمثیل رقص درختان از باد و بوی معشوق، به تأثیر حیات‌بخش و وجدآور حضور الهی اشاره می‌کند. مولانا به خصوص بر عنایت به عاشقان ضعیف اما پرشور تأکید می‌کند و از معشوق می‌خواهد که از آنان در برابر سختی‌ها محافظت کند و گنجینه‌های فیض خود را بر آنان بگشاید. در بیت پایانی، با تخلص به نام شمس تبریزی، از او می‌خواهد که با ظهور خود، نوری شگفت‌انگیز بر وجود او و دیگر عاشقان بتاباند. این غزل به خوبی فروتنی عاشق، طلب فیض، و جایگاه والای پیر در اندیشه‌ی مولانا را به تصویر می‌کشد.