تفسیر غزل شماره 1164 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بر اهمیت بصیرت باطنی در مقابل دید ظاهر تأکید دارد و درد عشق را عین درمان می‌داند. مولانا با اشاره به جایگاه ویژه شمس تبریزی، خواننده را به قدر دانستن گنجینه‌ی عشق فرامی‌خواند.

بیت اول

“خلق را زیر گنبد دوار / چشم‌ها کور و دیدنی بسیار”:

• “مردم (عادی) در زیر این گنبد دوار (آسمان و جهان هستی که در حال گردش است)،”
• “چشم‌هایشان (از نظر ظاهری) کور نیست، اما دیدنی‌ها (حقایق و زیبایی‌های معنوی) بسیار زیاد است (ولی آن‌ها را نمی‌بینند).” این بیت به غفلت عمومی انسان‌ها از حقایق باطنی اشاره دارد، با اینکه دنیا پر از نشانه‌های الهی است.

بیت دوم

“جور او کش از آنک شورش دل / نور چشمست یا اولوالابصار”:

• “ظلم و ستم او (معشوق یا تقدیر الهی) را تحمل کن، زیرا شور و اضطراب دل (ناشی از عشق)،”
• “نور چشم (بصیرت) است، ای صاحبان بصیرت!” این بیت به تأثیر سازنده‌ی رنج‌های عاشقانه در بیداری دل و افزایش بصیرت معنوی اشاره دارد.

بیت سوم

“بر دو دیده نهم غمت کاین درد / داروی خاص خسرویست به بار”:

• “غم تو (غم عشق) را بر هر دو چشمم می‌گذارم (آن را با جان و دل می‌پذیرم)، زیرا این درد،”
• “دارویی خاص و شاهانه (خسروی) است که نتایج پرباری (به بار) دارد.” این بیت به ارزش والای درد عشق و سودمندی آن در راه سلوک اشاره دارد.

بیت چهارم

“باغ جان خوش ز سنگ بارانست / ما نخواهیم قطره سنگ ببار”:

• “باغ جان (روح و باطن) از باران سنگ (بلاها و سختی‌های راه عشق) شاداب و خوش است.”
• “ما (عاشقان) قطره‌ای (کم) از این سنگ‌باران (بلاها) را نمی‌خواهیم (بلکه خواستار سختی‌های بسیاریم).” این بیت به پذیرش مشتاقانه سختی‌های عشق و لذت بردن از آن برای رشد روح اشاره دارد.

بیت پنجم

“شمس تبریز گوهر عشقست / گوهر عشق را تو خوار مدار”:

• “شمس تبریز، خود گوهر و جوهر عشق است.”
• “پس این گوهر عشق را (که تجلی‌اش در شمس است)، بی‌ارزش (خوار) مشمار.” این بیت تخلص مولاناست و به معرفی شمس تبریزی به عنوان منبع و تجلی‌گاه عشق الهی و لزوم قدردانی از آن اشاره دارد.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۶۴ مولانا، بیانی شیوا از ارزش رنج در طریق عشق و لزوم بصیرت باطنی است. مولانا ابتدا به غفلت انسان‌ها از حقایق بی‌شمار هستی اشاره می‌کند. سپس، با تأکید بر اینکه شورش و اضطراب دل ناشی از عشق، خود منبع بصیرت است، خواننده را به پذیرش “جور” معشوق دعوت می‌کند. او غم و درد عشق را دارویی شاهانه و پربار می‌داند و حتی از سنگ‌باران بلاها برای باغ جان استقبال می‌کند و آن را مایه خرمی می‌شمارد. در نهایت، مولانا شمس تبریزی را “گوهر عشق” معرفی می‌کند و بر لزوم قدر دانستن این گنجینه‌ی بی‌بها تأکید می‌ورزد. این غزل به خوبی دیدگاه مولانا درباره‌ی نقش درد در کمال‌یابی، ارزش عشق حقیقی، و مقام والای شمس تبریزی را به تصویر می‌کشد.