تفسیر غزل شماره 1162 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی صریح و پرشور به مستی عشق و رهایی از قید و بندهای مادی و عقلانی است. مولانا “مطرب” را مخاطب قرار می‌دهد تا با نوای خود، بزم عشقبازی را برپا کند و سالک را به ترک دنیای مادی و غرق شدن در دریای عشق فرا می‌خواند.

بیت اول

“مطربا عشقبازی از سر گیر / یک دو ابریشمک فروتر گیر”:

• “ای مطرب (نمادی از پیر، فیض الهی، یا ندای درونی)، عشقبازی (شور و حال عاشقانه) را از نو شروع کن.”
• “یک یا دو تار ساز (ابریشمک) را کمی پایین‌تر بگیر (کوک را تغییر بده تا نوایی نرم‌تر و دلنشین‌تر ایجاد کنی)،” یعنی با لطافت و دقت بیشتر، شور عشق را برانگیز.

بیت دوم

“چونک در چرخ آردت باده / خانه بر بام چرخ اخضر گیر”:

• “هنگامی که باده (شراب معرفت) تو را در حرکت (چرخ) آورد (مست و بی‌قرار ساخت)،”
• “خانه‌ات را بر بام چرخ سبز (آسمان، عالم بالا) برگزین (یعنی به مقام معنوی والا دست یاب).” این بیت به تعالی روح با مستی عشق و رسیدن به مقامات بلند عرفانی اشاره دارد.

بیت سوم

“ملک مستی و بیخودی داری / ترک سودای ملک سنجر گیر”:

• “تو (ای سالک) فرمانروایی مستی و بی‌خودی (فنای فی‌الله) را در اختیار داری،”
• “پس هوس و سودای پادشاهی سنجر (پادشاه دنیوی) را رها کن.” این بیت به برتری مقام معنوی بر جاه و مقام دنیوی اشاره دارد.

بیت چهارم

“مست شو مست کن حریفان را / بار گیر از کمیت احمر گیر”:

• “خودت مست (عشق) شو، و دوستان و هم‌نشینانت (حریفان) را نیز مست کن.”
• “قدرت و توان (بار) را از اسب سرخ‌رنگ (کمیت احمر، استعاره از شراب ناب یا عشق پرشور) بگیر.” این بیت به دعوت به مستی عشق و انتشار آن در میان جمع اشاره دارد.

بیت پنجم

“مستی آمد ز راه بام دماغ / برو اندیشه و ره در گیر”:

• “مستی (عشق و بی‌خودی) از راه بام دماغ (از فراتر از عقل و اندیشه) آمد (و بر من غلبه کرد).”
• “تو نیز (ای سالک) اندیشه (تفکر عقلانی) را رها کن و راه (مستی) را در پیش گیر.” این بیت به برتری عشق بر عقل و لزوم گذار از تفکر منطقی به شهود اشاره دارد.

بیت ششم

“از ره خشک راه بسیارست / کشتیی ساز وین ره تر گیر”:

• “از راه خشک (عقلانی و استدلالی) راه‌های بسیاری (برای رسیدن به حقیقت) وجود دارد،”
• “اما کشتی‌ای (عشق) بساز و این راه تر (معنوی، شهودی، و پر از اشک شور) را در پیش گیر.” این بیت به برتری راه عشق و شهود بر راه عقل و استدلال اشاره دارد.

بیت هفتم

“پر برآوردم و بپریدم / ز آنچ خوردم بخور تو هم پر گیر”:

• “من (از این شراب عشق) پر و بال درآوردم و پرواز کردم (به عالم بالا رسیدم).”
• “تو هم از آنچه من خورده‌ام (از فیض الهی)، بنوش تا تو هم پر و بال بگیری.” این بیت دعوتی است به تجربه‌ی شخصی عشق و رسیدن به عروج روحانی همچون مولانا.

بیت هشتم

“فارغم همچو مرغ از مرکب / مرکبم را تو لنگ و لاغر گیر”:

• “من مانند پرنده (از قید و بندها) از مرکب (جسم یا تعلقات دنیوی) فارغ شده‌ام.”
• “تو مرکب (تن و تعلقات) من را لنگ و لاغر (ضعیف و بی‌ارزش) بشمار (زیرا جانم پرواز کرده است).” این بیت به رهایی روح از قید جسم و دنیا در حالت مستی عشق اشاره دارد.

بیت نهم

“گر نروید ز خاک هیچ انگور / مستی عشق را مقرر گیر”:

• “حتی اگر از خاک هیچ انگوری (یعنی ماده‌ی اولیه شراب مادی) نروید،”
• “مستی عشق را (به عنوان منبع اصلی مستی) قطعی و حتمی بدان.” این بیت به استقلال مستی عشق از عوامل مادی و فناپذیری آن‌ها اشاره دارد.

بیت دهم

“شیشه گر گر دگر نسازد جام / جام می عشق را میسر گیر”:

• “اگر شیشه‌گر دیگر جامی (ظرفی برای شراب مادی) نسازد،”
• “تو جام شراب عشق را (که همیشه در دسترس است) برای خود مهیا و میسر بدان.” این بیت نیز به جاودانگی و همیشگی بودن شراب عشق در مقابل فناپذیری ابزار مادی اشاره دارد.

بیت یازدهم

“پاره روح را کند نقشی / گویدت دلبر مصور گیر”:

• “(عشق یا شراب عشق) پاره‌ای از روح را (که سرشته از حق است) به شکلی درمی‌آورد،”
• “(و آنگاه) به تو می‌گوید که دلبر (معشوق) را به صورت نقاش و صورتگر آن شکل (مصور) در نظر بگیر.” این بیت به نقش عشق در تجلی روح و درک معشوق به عنوان صورتگر و خالق تمام زیبایی‌ها اشاره دارد.

بیت دوازدهم

“توبه کردم دگر نخواهم گفت / توبه مست را مزور گیر”:

• “من توبه کردم که دیگر (از اسرار عشق) سخن نگویم (فاش نکنم).”
• “اما توبه‌ی مست را (که از روی مستی و بی‌خودی است)، مزور (باطل و بی‌اعتبار) بدان.” این بیت به بی‌اعتباری توبه‌ی عاشق از عشق و سخن گفتن از آن اشاره دارد.

بیت سیزدهم

“عاشق و مست و آنگهی توبه / ترک سالوس آن فسونگر گیر”:

• “(این چه حالتی است که هم) عاشق باشی و هم مست، و آنگاه توبه کنی؟”
• “پس نیرنگ (سالوس) آن فسونگر (نفس فریبنده یا عقل جزئی) را رها کن.” این بیت به مخالفت عاشق با توبه از عشق و رهایی از فریب‌های نفس و عقل اشاره دارد.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۶۲ مولانا، بیانی صریح و بی‌پرده از برتری عشق و مستی روحانی بر هر قید و بند مادی و عقلانی است. مولانا “مطرب” را به آغاز عشقبازی فرامی‌خواند و سالک را ترغیب می‌کند که خانه دل خود را بر بام آسمان عشق بسازد و سوداهای دنیوی را رها کند. او بر اثر بی‌خودی‌بخش عشق که از فراتر از عقل برمی‌خیزد تأکید دارد و راه تر (شهود و دل) را بر راه خشک (عقل و استدلال) ترجیح می‌دهد. مولانا تجربه شخصی خود از عروج روحانی و رهایی از قید جسم را بیان می‌کند و بر استقلال مستی عشق از عوامل مادی صحه می‌گذارد. در نهایت، با طرح پارادوکس “توبه‌ی مست” و بی‌اعتباری آن، عاشق را به رهایی از تظاهر و فریب‌های نفسانی دعوت می‌کند. این غزل به خوبی دیدگاه افراطی مولانا درباره‌ی مستی عشق، بی‌اهمیتی عقل در برابر شهود، و لزوم رهایی از تعلقات دنیوی را به تصویر می‌کشد.