تفسیر غزل شماره 1160 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، مناجاتی پرشور و درخواست دیدار و فیض از معشوق حقیقی است. مولانا معشوق را به ماه مشهور در هفت آسمان تشبیه می‌کند و از او می‌خواهد که با جلوه‌گری، عاشقان رنجور را از فیض خود بهره‌مند سازد، به ویژه با شراب ویژه‌ای که جان‌بخش مردگان است.

بیت اول

“روی بنما به ما مکن مستور / ای به هفت آسمان چو مه مشهور”:

• “روی خود را به ما نشان بده، پنهان مکن (مستور مدار).”
• “ای کسی که در هفت آسمان مانند ماه مشهور و شناخته‌شده هستی.” این بیت درخواست جلوه‌گری و ظهور معشوق را بیان می‌کند و به شهرت و فراگیری وجود او اشاره دارد.

بیت دوم

“ما یکی جمع عاشقان ز هوس / آمدیم از سفر ز راهی دور”:

• “ما گروهی از عاشقان هستیم که از روی اشتیاق و هوس (در اینجا به معنای میل و آرزوی شدید)،”
• “از سفری طولانی و از راهی دور (برای رسیدن به تو) آمده‌ایم.” این بیت به مقصود عاشقان و سختی راهی که برای دیدار معشوق پیموده‌اند اشاره دارد.

بیت سوم

“ای که در عین جان خود داری / صد هزاران بهشت و حور و قصور”:

• “ای کسی که در ذات و حقیقت وجود خود (عین جان خود)،”
• “صدها هزار بهشت و حوری و قصر (نعمت‌های بی‌شمار معنوی) را دارا هستی.” این بیت به غنای بی‌کران معشوق و اینکه او خود منشأ تمامی کمالات و زیبایی‌هاست اشاره دارد.

بیت چهارم

“سر فروکن ز بام و خوش بنگر / جانب جمع عاشقی رنجور”:

• “از بام (مقام بلند خود) سر فرود آور و نیکو نگاه کن (توجه کن)،”
• “به سوی این جمع عاشقان رنجور و خسته (که در انتظار دیدار تو هستند).” این بیت درخواست توجه و عنایت معشوق به حال پریشان عاشقان را بیان می‌کند.

بیت پنجم

“ساقی صوفیان شرابی ده / کان نه از خم بود نه از انگور”:

• “ای ساقی (معشوق یا پیر) صوفیان، شرابی (معرفتی) به ما بده،”
• “که آن شراب نه از خم (محدودیت‌های مادی) و نه از انگور (عوامل ظاهری) است.” این بیت به شراب معرفت الهی اشاره دارد که از منشأیی غیر مادی و فراتر از اسباب ظاهری سرچشیده‌ است.

بیت ششم

“ز آن شرابی که بوی جوشش او / مردگان را برون کشد از گور”:

• “از آن شرابی (فیض و بولی) که بوی جوشیدن آن،”
• “مردگان (از نظر معنوی) را از گور (غفلت و نیستی) بیرون می‌کشد و زنده می‌کند.” این بیت به قدرت احیاکننده و معجزه‌آسای شراب معرفت الهی اشاره دارد که می‌تواند جان‌های مرده را زنده کند.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۶۰ مولانا، ناله‌ی عاشقانه‌ای است برای دیدار با معشوق و دریافت فیض حیات‌بخش از او. مولانا با تشبیه معشوق به ماهی که در هفت آسمان مشهور است، او را به ظهور و جلوه‌گری فرا می‌خواند، زیرا عاشقان خسته و رنجور از راه دور برای رسیدن به او آمده‌اند. او بر غنای مطلق معشوق تأکید می‌کند که تمامی بهشت و کمالات در وجود او نهفته است. در نهایت، مولانا از معشوق می‌خواهد که به عنوان ساقی صوفیان، شرابی غیر مادی (معرفت الهی) عطا کند؛ شرابی که بوی جوشش آن، جان‌های مرده (در غفلت) را زنده می‌کند و از گور بی‌خبری بیرون می‌کشد. این غزل به خوبی اشتیاق بی‌حد و حصر مولانا به وصال، نقش معشوق در احیای روحی، و قدرت تحول‌آفرین عشق الهی را به تصویر می‌کشد.