تفسیر غزل شماره 1158 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بر اهمیت عشق و تأثیر آن بر هستی تأکید می‌کند. مولانا با بیان اینکه عشق برتر از هر چیز دنیوی است، انسان را به سوی عشق حقیقی و فنا در آن دعوت می‌کند. او به بی‌اعتباری دنیا و سخن گفتن هستی اشاره می‌کند و بر سکوت عاشقانه در راه عشق پای می‌فشارد.

بیت اول

“رحم بر یار کی کند هم یار / آه بیمار کی شنود بیمار”:

• “یار (معشوق یا هم‌راز) چگونه بر یار (عاشق) رحم می‌کند؟”
• “بیمار (کسی که خود دردمند است) چگونه آه بیمار دیگر را می‌شنود (و درک می‌کند)؟” این بیت اشاره به این نکته دارد که در وادی عشق، رحم و درک متقابل فراتر از درک معمولی است، یا اینکه معشوق در کمال خود، نیازی به ترحم بر عاشق ندارد.

بیت دوم

“اشک‌های بهار مشفق کو / تا ز گل پر کنند دامن خار”:

• “اشک‌های (باران‌های) بهار پرمهربان (که نماد فیض الهی است) کجایند؟”
• “تا دامان خار (وجود آلوده یا دل سخت) را از گل (معرفت و عشق) پر کنند.” این بیت به نیاز به فیض الهی برای تحول و شکوفایی دل‌های سخت اشاره دارد.

بیت سوم

“اکثروا ذکر هادم اللذات / بشنوید از خزان بی‌زنهار”:

• “زیاد یاد کنید “ویران‌کننده‌ی لذت‌ها” را (اشاره به حدیثی درباره مرگ).”
• “این پیام را از خزان بی‌رحم و هشداردهنده بشنوید.” این بیت به تذکر مرگ و بی‌اعتباری لذات دنیوی اشاره دارد که از سوی خزان (نماد فنا) گوشزد می‌شود.

بیت چهارم

“غار جنت شود چو هست در او / ثانی اثنین اذ هما فی الغار”:

• “غار (هر مکان تاریک و محبوس) تبدیل به بهشت می‌شود، هنگامی که در آن باشد،”
• “یکی از آن دو نفر که آن دو در غار بودند (اشاره به آیه قرآن درباره پیامبر اکرم (ص) و ابوبکر در غار ثور).” این بیت به مبارکی و نورانی شدن هر مکان با حضور اولیای الهی یا شخصیتی روحانی اشاره دارد.

بیت پنجم

“ز آه عاشق فلک شکاف کند / ناله عاشقان نباشد خوار”:

• “از آه و ناله‌ی عاشق، آسمان شکافته می‌شود.”
• “ناله و فریاد عاشقان (به هیچ وجه) بی‌ارزش و حقیر نیست.” این بیت به تأثیر و قدرت ناله‌ی عاشق در عالم هستی اشاره دارد.

بیت ششم

“فلک از بهر عاشقان گردد / بهر عشقست گنبد دوار”:

• “آسمان (فلک) به خاطر عاشقان می‌چرخد.”
• “این گنبد دوار (آسمان چرخان) به خاطر عشق در حرکت است.” این بیت به فلسفه‌ی حرکت عالم و هستی به خاطر عشق اشاره دارد.

بیت هفتم

“نی برای خباز و آهنگر / نی برای دروگر و عطار”:

• “نه برای نانوا و آهنگر (احتیاجات مادی)،”
• “نه برای دروگر و عطار (مشاغل دنیوی).” این بیت تکمیل‌کننده‌ی بیت پیشین است و بر برتری عشق بر امور مادی و دنیوی به عنوان علت غایی حرکت هستی تأکید دارد.

بیت هشتم

“آسمان گرد عشق می‌گردد / خیز تا ما کنیم نیز دوار”:

• “آسمان (فلک) به دور عشق می‌چرخد.”
• “برخیز تا ما نیز (مانند آسمان) به دور عشق بگردیم (در سماع یا سلوک).” این بیت دعوتی است به حرکت و سلوک در مسیر عشق همگام با حرکت هستی.

بیت نهم

“بین که لو لاک ما خلقت چه گفت / کان عشق است احمد مختار”:

• “ببین که (خداوند به پیامبرش) چه گفت: “اگر تو نبودی، افلاک را نمی‌آفریدم (حدیث قدسی لو لاک لما خلقت الافلاک).”
• “زیرا احمد مختار (پیامبر اکرم ص)، خود عین عشق است.” این بیت به مقام والای پیامبر اکرم (ص) به عنوان تجلی عشق الهی و علت غایی آفرینش اشاره دارد.

بیت دهم

“مدتی گرد عاشقی گردیم / چند گردیم گرد این مردار”:

• “بیایید مدتی به دور عاشقی (عشق‌ورزی به حق) بگردیم (زندگی کنیم).”
• “چند تا به دور این مردار (دنیا و تعلقات بی‌ارزش آن) بگردیم؟” این بیت به انتخاب مسیر عشق و رهایی از تعلقات دنیوی و بی‌اعتباری آن اشاره دارد.

بیت یازدهم

“چشم کو تا که جان‌ها بیند / سر برون کرده از در و دیوار”:

• “کجاست چشمی (بصیرتی) که جان‌ها را ببیند،”
• “(جان‌هایی که) از در و دیوار (از محدودیت‌های مادی) سر بیرون آورده‌اند (و حاضرند).” این بیت به حضور دائمی حقایق معنوی در جهان و نیاز به بصیرت برای درک آن‌ها اشاره دارد.

بیت دوازدهم

“در و دیوار نکته گویانند / آتش و خاک و آب قصه گزار”:

• “در و دیوار (همه اجزای عالم) نکته‌گو و دارای پیام هستند.”
• “آتش و خاک و آب (عناصر اصلی طبیعت) نیز داستان‌گو (و حامل راز و حقیقت) هستند.” این بیت به زبان رمزی هستی و قابلیت هر جزء عالم برای بیان حقیقت اشاره دارد.

بیت سیزدهم

“چون ترازو و چون گز و چو محک / بی‌زبانند و قاضی بازار”:

• “همانند ترازو، و متر (گز)، و سنگ محک (بی‌زبانند)،”
• “اما قاضی و داور در بازار (هستی) هستند (هر یک معیار و نشانه‌ای از حقیقت‌اند).” این بیت تکمیل‌کننده‌ی بیت پیشین است و بر گواه بودن تمامی اشیاء بر حقایق و رازهای هستی، با وجود سکوت ظاهری‌شان تأکید دارد.

بیت چهاردهم

“عاشقا رو تو همچو چرخ بگرد / خامش از گفت و جملگی گفتار”:

• “ای عاشق، برو و تو نیز مانند چرخ (آسمان) بگرد (به سماع بپرداز یا در حرکت معنوی باش).”
• “و از سخن گفتن خاموش باش، و از همه‌ی گفتار (ظاهری) خاموش باش.” این بیت به دعوت به سکوت عارفانه و بیان حقیقت از طریق عمل و حرکت، نه گفتار اشاره دارد.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۵۸ مولانا، بیانی قدرتمند از اهمیت و محوریت “عشق” در هستی و سلوک عرفانی است. مولانا با اشاره به مرگ و بی‌اعتباری دنیا، انسان را به سوی عشق حقیقی فرا می‌خواند. او بر قدرت ناله‌ی عاشق و نقش عشق به عنوان علت غایی حرکت افلاک تأکید می‌کند و پیامبر اکرم (ص) را تجلی عشق الهی و دلیل آفرینش می‌داند. مولانا به انتخاب مسیر عشق و رهایی از تعلقات دنیوی (مردار) دعوت می‌کند و تأکید دارد که تمامی اجزای هستی، از در و دیوار گرفته تا عناصر طبیعی، دارای زبانی رمزی و حامل حقایق الهی هستند. در نهایت، سالک را به حرکت و چرخش (سماع یا سلوک) دعوت می‌کند و بر سکوت عارفانه و بیان حقیقت از طریق عمل، نه گفتار، تأکید می‌ورزد. این غزل به خوبی دیدگاه مولانا درباره‌ی عشق به عنوان جوهر هستی، معنای زندگی، و راه وصول به حقیقت را به تصویر می‌کشد.