تفسیر غزل شماره 1155 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی است به حرکت درونی و تحول باطنی برای رهایی از تأثیرات زمان و مکان و رسیدن به مقام بقا. مولانا با تمثیل‌های طبیعی، بر اهمیت پویایی معنوی و عدم سکون در یک حال واحد تأکید می‌کند.

بیت اول

“از آن مقام که نبود گشاد زود گذر / برو به سوی خریدار خویش همچون زر”:

• “از آن جایگاه (مقام) که گشایش و رهایی سریعی ندارد (مقام سکون و توقف)،”
• “به سوی خریدار حقیقی خود (حق تعالی) حرکت کن، مانند طلا که برای رسیدن به ارزش نهایی باید به نزد خریدارش برود.” این بیت به لزوم رهایی از سکون و حرکت به سوی معشوق و مقصد نهایی اشاره دارد.

بیت دوم

“درخت اگر متحرک شدی ز جای به جا / نه رنج اره کشیدی نه زخمه‌های تبر”:

• “اگر درخت می‌توانست از جایی به جای دیگر حرکت کند،”
• “نه رنج اره (بریدن) را تحمل می‌کرد و نه ضربه‌های تبر (قطع شدن) را.” این بیت تمثیلی است برای آزادی و رهایی از آسیب‌ها با حرکت و عدم سکون؛ همانطور که سکون برای درخت، خطرناک است، سکون معنوی نیز برای انسان آسیب‌زاست.

بیت سوم

“زمان چو حاکم تست و مکان چو معبر تو / مکان نیک گزین و زمان نکو بنگر”:

• “زمان (مدت عمر) مانند حاکم و فرمانروای توست، و مکان (فضای زندگی) گذرگاه توست.”
• “پس مکان خوبی را انتخاب کن (جایگاه معنوی مناسب) و زمان را نیکو در نظر بگیر (از فرصت‌ها استفاده کن).” این بیت به لزوم توجه به فرصت‌های زندگی و انتخاب مسیر صحیح در سیر و سلوک اشاره دارد.

بیت چهارم

“چنان شوی که مکان و زمان و اهل زمان / دگر نتاند کردن به فعل در تو اثر”:

• “تو به چنان مقامی می‌رسی که مکان و زمان و اهل زمان (مردم دوران)،”
• “دیگر نتوانند در تو اثری بگذارند (تأثیر نپذیرفتن از تغییرات بیرونی).” این بیت به رسیدن به مقام بقا و فنای فی‌الله اشاره دارد که در آن سالک از تأثیرات زمانه و مکان رها می‌شود.

بیت پنجم

“تو تیره گردی از شب چو آینه گردون / نه زردروی خزان گردی از هوا چو شجر”:

• “تو (با گذر از ظواهر) مانند آینه گردون (آسمان) از شب (تاریکی و رنج) تیره و کدر می‌شوی (و سپس روشن می‌شوی).”
• “اما مانند درخت، از هوای خزان (دگرگونی‌های فصلی و مشکلات) زردرو و پژمرده نمی‌شوی.” این بیت به تفاوت پذیرش تأثیرات موقتی (مانند آینه که تیرگی شب را منعکس می‌کند ولی خود تغییر نمی‌کند) با تأثیرپذیری دائمی (مانند درخت که با خزان زرد می‌شود) اشاره دارد. یعنی انسان عارف با وجود گذر از سختی‌ها، ماهیت وجودی‌اش تغییر نمی‌کند و همچون آینه آسمان، پاک باقی می‌ماند.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۵۵ مولانا، بیانی عمیق از اهمیت حرکت و تحول درونی در مسیر سلوک است. مولانا با تمثیل درخت که با سکون، رنج اره و تبر را تحمل می‌کند، بر لزوم پویایی معنوی تأکید می‌کند و از انسان می‌خواهد که از “مقام رکود” به سوی “خریدار حقیقی” خود حرکت کند. او توصیه می‌کند که سالک باید از زمان و مکان به درستی بهره گیرد تا به مقامی رسد که هیچ تأثیری از آن‌ها نپذیرد. در نهایت، مولانا وضعیت عارف واصل را به آینه‌ی گردون تشبیه می‌کند که اگرچه تیرگی شب را منعکس می‌کند، اما خود زرد و پژمرده نمی‌شود، بلکه همواره صاف و روشن باقی می‌ماند. این غزل به خوبی دیدگاه مولانا درباره‌ی رهایی از قید زمان و مکان، و رسیدن به مقام بی‌تأثیری از تغییرات دنیوی را به تصویر می‌کشد.