تفسیر غزل شماره 1120 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با لحنی شوریده و پر از مستی و بی‌خودی، به تجلی جمال معشوق و تأثیر آن بر فنای عاشق می‌پردازد. مولانا با دعوت به رهایی از حجاب‌ها، اوج سیر معنوی را در رسیدن به فنای کامل و پیوستن به حقیقت مطلق ترسیم می‌کند و در نهایت، به نقش شمس تبریزی در این پرواز روحانی اشاره دارد.

بیت اول

“مستیم و بیخودیم و جمال تو پرده در / زین پس مباش ماها در ابر و پرده در”:

• “ما (عاشقان) از عشق تو مست و بی‌خود شده‌ایم، و جمال تو (ای معشوق) حجاب‌ها را دریده است.” (پرده در: درنده‌ی حجاب‌ها).
• “از این پس، ای ماهان (نور و روشنایی، یا ای معشوق همانند ماه)، در ابر (پنهان) و پشت پرده نباش (خود را آشکار کن).” این بیت به آرزوی عاشق برای تجلی بی‌واسطه و تمام‌عیار معشوق اشاره دارد.

بیت دوم

“ما جمع عاشقان تو خوش قد و قامتیم / ما را صلای فتنه و شور و هزار شر”:

• “ما جمع عاشقان تو، دارای قد و قامتی خوش (زیبا و موزون) هستیم.” (اشاره به کمال وجودی عاشقان).
• “ما را بانگ بلند فتنه و شور (بیدارکننده و بی‌قرارکننده) و هزاران شر (شورش و بی‌قراری) ده.” این بیت به شور و هیجان درونی عاشقان و تمایل آن‌ها به برانگیختگی بیشتر اشاره دارد.

بیت سوم

“خورشید تافتست ز روی تو چاشتگاه / در عشق قرص روی تو رفتیم بام بر”:

• “از چهره‌ی تو (ای معشوق)، خورشید در وقت چاشتگاه (طلوع کامل) تابیدن گرفته است.” (یعنی جمال تو از خورشید هم روشن‌تر است).
• “در عشق به قرص (گردی) روی تو، ما بر بام (مقام بلند) رفتیم.” (کنایه از عروج و تعالی عاشق در عشق). این بیت به منبع نور و تعالی در عشق اشاره دارد.

بیت چهارم

“مستیست در سر از می و این تاب آفتاب / در سر بتافتست پس از دست رفت سر”:

• “مستی از شراب (عشق) در سر ماست، و این (مستی) از تابش آفتاب (جمال معشوق) است.”
• “این مستی در سر ما تابیده است، تا حدی که “سر” (هوشیاری و خودی) ما از دست رفته است.” این بیت به فنای عقل و خودی در پرتو مستی عشق اشاره دارد.

بیت پنجم

“ای مطرب هوای دل عاشقان روح / بنواز لحن جان که تننتن لطیفتر”:

• “ای نوازنده (مطرب) که مظهر خواست و آرزوی دل عاشقان روح (یعنی خود روح عشق) هستی،”
• “نغمه‌ی جان را بنواز که نوای “تننتن” (آوای ساز، کنایه از نغمه‌ی روح) لطیف‌تر (زیباتر و عمیق‌تر) است.” این بیت به نغمه‌های درونی و روحانی عشق اشاره دارد که از نغمات ظاهری دلنشین‌ترند.

بیت ششم

“تا جان‌ها ز خرقه تن‌ها برون شود / تا بر سرین خرقه رود جان باخبر”:

• “تا جان‌ها از جامه‌ی تن‌ها (پیکر مادی) بیرون آید.” (کنایه از رهایی روح از قید جسم).
• “تا جان آگاه و باخبر، بر سرین (بر روی) آن خرقه (تن رها شده) رود.” (یعنی جان پس از رهایی از بدن، به مقام بلندتری می‌رسد). این بیت به مرگ ارادی و رهایی روح از تعلقات جسمانی اشاره دارد.

بیت هفتم

“از جام صاف باده تو خاشاک جسم را / بردار تا نهیم به اقبال بر به بر”:

• “از جام صاف (خالص و زلال) شراب تو (ای معشوق)،”
• “خاشاک جسم (ناپاکی‌ها و تعلقات جسمانی) را بردار، تا (جان) با اقبال و سعادت به سینه (معشوق) بچسبد.” این بیت به پاکسازی جان از آلودگی‌های جسمانی به واسطه عشق اشاره دارد.

بیت هشتم

“تا دیده‌ها گذاره شود از حجاب‌ها / تا وارهد ز خانه و مان و ز بام و در”:

• “تا دیده‌ها (بصیرت باطنی) از حجاب‌ها (مانع‌ها) عبور کند.”
• “تا (جان) از خانه (دنیا)، و مان (اقامتگاه)، و از بام و در (محدودیت‌های مادی) رها شود.” این بیت به رهایی از قیود مادی و دست یافتن به بصیرت مطلق اشاره دارد.

بیت نهم

“سیمرغ جان و مفخر تبریز شمس دین / بیند هزار روضه و یابد هزار پر”:

• “سیمرغ جان (جان رها شده از قیدها و دارای مقام بلند) و “مفخر تبریز” (شمس تبریزی، که مایه‌ی افتخار تبریز است) و “شمس دین” (خورشید دین)،”
• “هزاران باغ و گلستان (روضه) را می‌بیند و هزاران پر (قابلیت پرواز و عروج) به دست می‌آورد.” این بیت به مقام والای شمس تبریزی و قابلیت او در عروج معنوی و گشودن هزاران دریچه از معرفت اشاره دارد.

غزل ۱۱۲۰ مولانا، غزلی پر از حرکت، شور و طلب رهایی از قیدها است. مولانا در آن، خود را و دیگر عاشقان را مست و بی‌خود از تجلی جمال معشوق می‌داند و از معشوق می‌خواهد که خود را کاملاً آشکار سازد. او آرزوی فنای عقل و خودی در مستی عشق را دارد و از مطرب روح می‌خواهد که نغمه‌ی جان را بنوازد تا روح از قید تن رها شود. در نهایت، با تصویر زیبای سیمرغ جان و شمس تبریزی، اوج پرواز روحانی و دستیابی به هزاران روضه (معرفت) را ترسیم می‌کند و این را حاصل رهایی از تعلقات مادی و معنوی می‌داند. این غزل به خوبی دیدگاه مولانا در مورد فنای فی الله و بقای بالله را نشان می‌دهد.