تفسیر غزل شماره 1104 دیوان شمس مولانا

 

این غزل مولانا، با زبانی پر از بشارت و امید، به تجدید و تحول در راه عشق الهی می‌پردازد. مولانا از گشوده شدن افق‌های جدید در عالم عاشقی سخن می‌گوید و تأکید می‌کند که عشق همواره راه و روش‌های تازه‌ای برای سالکان خود می‌آفریند.

 

بیت اول

 

• “باز شد در عاشقی بابی دگر / بر جمال یوسفی تابی دگر”:
  • “در راه عاشقی (سلوک و عشق‌ورزی)، دروازه‌ای دیگر (باب جدیدی) باز شد.”
  • “و بر جمال یوسفی (زیبایی و دلربایی معشوق الهی، که چون یوسف است)، جلوه (تاب) دیگری پدید آمد.” این بیت به آغاز دوران جدیدی از فیض و تجلی در عشق اشاره دارد.

 

بیت دوم

 

• “مژده بیداران راه عشق را / آنک دیدم دوش من خوابی دگر”:
  • “به بیداران (هوشیاران) راه عشق، مژده باد!”
  • “که من دیشب خوابی (رؤیایی معنوی و مکاشفه‌ای) دیگر دیدم.” این خواب نمادی از الهامات و ادراکات جدید عارف است.

 

بیت سوم

 

• “ساخته شد از برای طالبان / غیر این اسباب اسبابی دگر”:
  • “برای طالبان (جویندگان راه حق)، ابزارها و وسایلی غیر از این اسباب (وسایل ظاهری و مادی) ساخته و فراهم شده است.” این بیت به فراهم آمدن امکانات و مدد غیبی برای سالکان اشاره دارد.

 

بیت چهارم

 

• “ابرها گر می‌نبارد نقد شد / از برای زندگی آبی دگر”:
  • “اگر (ابرها) باران نمی‌بارند (فیض ظاهری قطع شد)، اینک آبی دیگر (آب حیات معنوی) برای زندگی (روحانی) فراهم شده است.” این بیت به جریان یافتن فیض باطنی در غیاب امدادهای ظاهری اشاره دارد.

 

بیت پنجم

 

• “یارکان سرکش شدند و حق بداد / غیر این اصحاب اصحابی دگر”:
  • “یاران (ظاهری یا نفسانی) سرکش و نافرمان شدند، اما خداوند (حق)، اصحاب و یارانی دیگر (عوض آن یاران) عطا کرد.” این بیت به لطف الهی در جایگزین کردن یاران و امدادرسانی جدید اشاره دارد.

 

بیت ششم

 

• “سبزه زار عشق را معمور کرد / عاشقان را دشت و دولابی دگر”:
  • “خداوند سبزه زار عشق را آباد و پررونق ساخت.”
  • “و برای عاشقان (همچون کشاورزان)، دشت و دولابی (زمین کشاورزی و ابزار آبیاری) دیگری (مجلل‌تر و پرفیض‌تر) فراهم آورد.” این بیت به شکوفایی و گسترش عشق و فراهم آمدن بستر مناسب برای پرورش آن اشاره دارد.

 

بیت هفتم

 

• “وین جگرهایی که بد پرزخم عشق / شد درآویزان به قلابی دگر”:
  • “و این جگرهایی که پر از زخم عشق (رنج و درد عشق) بودند.”
  • “ا‌ینک به قلابی (وسیله‌ای برای نجات یا اتصال) دیگر آویخته شدند.” این بیت به رهایی از رنج‌ها و یافتن تکیه‌گاهی جدید در مسیر عشق اشاره دارد.

 

بیت هشتم

 

• “عشق اگر بدنام گردد غم مخور / عشق دارد نام و القابی دگر”:
  • “اگر (در نظر عوام) عشق بدنام شود و مورد ملامت قرار گیرد، غمگین مباش.”
  • “زیرا عشق (در عالم حقیقت) نام‌ها و القابی دیگر (بسیار والا و نیکو) دارد.” این بیت به بی‌اعتباری قضاوت‌های ظاهری و حفظ ارزش عشق در ذات خود اشاره دارد.

 

بیت نهم

 

• “کفشگر گر خشم گیرد چاره شد / صوفیان را نعل و قبقابی دگر”:
  • “اگر کفشگر (دنیا یا اهل ظاهر) خشمگین شود (مانع‌تراشی کند)، چاره‌ای دیگر (راه حل و تدبیری جدید) فراهم شد.”
  • “برای صوفیان (اهل باطن)، نعل و قبقابی دیگر (کفش و پای‌پوش جدید و مناسب‌تر برای سفر معنوی) هست.” این بیت به استقلال و بی‌نیازی اهل حق از موانع دنیوی و الهامات جدید برای ادامه راه اشاره دارد.

 

بیت دهم

 

• “گر نداند حرف صوفی دان که هست / دردهای عشق را بابی دگر”:
  • “اگر کسی حرف صوفی (زبان عارفان و دردهای عشق) را نمی‌فهمد، بدان که (برای درک این) دردهای عشق، دریچه‌ای دیگر (از فهم و ادراک) وجود دارد.” این بیت به این اشاره دارد که درک عشق فراتر از عقل و منطق ظاهری است.

 

بیت یازدهم

 

• “از هوای شمس دین آموختم / جانب تبریز آدابی دگر”:
  • “از شور و شوق و فیض شمس‌الدین (شمس تبریزی)، آموختم.”
  • “که در جانب تبریز (در محضر شمس)، آداب و رسومی دیگر (ویژه و منحصر به فرد) وجود دارد.” این بیت به تأثیر شمس بر مولانا و آداب خاص سلوک در مکتب او اشاره دارد.

---

غزل ۱۱۰۴ مولانا، غزلی سرشار از خوش‌بینی و بیان رشد و تحول درونی در مسیر عشق الهی است. مولانا با تصویرسازی‌های شاعرانه، مانند گشوده شدن باب جدید، رویاهای معنوی، آب حیات دیگر و سبزه زار عشق، به دگرگونی‌های مثبت و اعجازآمیز عشق در زندگی سالک اشاره می‌کند. او تأکید دارد که عشق ورای قضاوت‌های ظاهری است و همواره راهی تازه برای جویندگان خود می‌آفریند، و در نهایت، این تحولات و آداب جدید را از فیض شمس تبریزی می‌داند.