تفسیر غزل شماره 1099 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با زبانی پر از هشدار و بیدارباش، مخاطب را به هوشیاری در برابر فریبندگی‌های نفس و جهان مادی دعوت می‌کند. مولانا با توصیف چشم معشوق (که می‌تواند نماد فریبندگی یا تجلی حق باشد)، به لزوم باطن‌بینی و پرهیز از ظواهر اشاره می‌کند و راه نجات را در پناه بردن به شمس تبریزی می‌داند.

بیت اول

• “ای نهاده بر سر زانو تو سر / وز درون جان جمله باخبر”:
  • شاعر خطاب به کسی (سالک یا انسانی که در اندیشه است) می‌گوید: “ای کسی که سر بر زانوی خود نهاده‌ای و از درون جانت از همه چیز باخبری.” این بیت به ظاهر در حال تفکر بودن و در باطن آگاهی داشتن اشاره دارد.

بیت دوم

• “پیش چشمت سرکش روپوش نیست / آفرین‌ها بر صفای آن بصر”:
  • “در برابر چشمان (بصیرت) تو، هیچ پنهانی و پوششی وجود ندارد.”
  • “آفرین‌ها بر پاکی و صفای آن دیده‌ی باطنی تو!” این بیت به قدرت بصیرت و دیده‌ی دل اشاره دارد.

بیت سوم

• “بحر خونست ای صنم آن چشم نیست / الحذر ای دل ز زخم آن نظر”:
  • اما ناگهان لحن عوض می‌شود و هشدار می‌دهد: “ای صنم (معشوق یا نفس فریبنده)، آن (چشم ظاهری که می‌بینی) دریاچه‌ای از خون است، نه چشم عادی.” (یعنی نگاهش کشنده و ویرانگر است).
  • “ای دل، از زخم آن نگاه برحذر باش!” این بیت به خطر نگاه‌های فریبنده یا نگاهی که موجب فنا می‌شود، اشاره دارد.

بیت چهارم

• “در مژه او گرچه دل را مژده‌هاست / الحذر ای عاشقان از وی حذر”:
  • “در نگاه (مژه‌های) او، گرچه مژده‌های بسیاری برای دل (امید و وعده‌های شیرین) وجود دارد.”
  • “اما ای عاشقان، از او برحذر باشید!” این بیت تضاد بین ظاهر فریبنده و باطن خطرناک را نشان می‌دهد.

بیت پنجم

• “او به زیر کاه آب خفته‌ست / پا منه گستاخ ور نی رفت سر”:
  • “او (این پنهانی یا این فریبنده) زیر کاه، مانند آب پنهان است” (یعنی خطر پنهان و نامرئی است).
  • “گستاخانه قدم مگذار وگرنه سرت (هستی‌ات) از بین می‌رود.” این بیت به خطر پنهان و مخفی اشاره دارد که بی‌توجهی به آن می‌تواند کشنده باشد.

بیت ششم

• “خفته شکلی اصل هر بیدادیی / تا ز خوابش تو نخسپی ای پسر”:
  • “او (نفس یا جهان) در ظاهر به شکل خفته‌ای است، اما در باطن اصل و ریشه‌ی هر ظلم و بیدادی است.”
  • “ای پسر، مبادا تو از خواب او (غفلت و بی‌خبری) به خواب بروی!” این بیت به فریبندگی نفس و لزوم بیداری و هوشیاری اشاره دارد.

بیت هفتم

• “پاره خواهم کرد من جامه ز تو / ای برادر پاره‌ای زین گرمتر”:
  • “من (شاعر یا عشق) می‌خواهم جامه (تعلقات و نقاب‌های ظاهری) را از تو پاره کنم.”
  • “ای برادر، پاره‌ای (تکه پاره‌ای) که از این (جامه‌ی ظاهری) گرم‌تر باشد (جامه‌ای از جنس عشق و حقیقت) وجود ندارد.” این بیت به لزوم رهایی از تعلقات دنیوی و پوشیدن لباس عشق اشاره دارد.

بیت هشتم

• “سرکه آشامی و گویی شهد کو / دست تو در زهر و گویی کو شکر”:
  • “تو (ای انسان غافل) سرکه (ترش و ناگوار) می‌نوشی و می‌گویی: شهد (عسل) کجاست؟”
  • “دستت در زهر (سم) است و می‌گویی: شکر کجاست؟” این بیت به کنایه از افرادی است که در پی امور باطل هستند اما انتظار نتایج شیرین و حقیقی دارند.

بیت نهم

• “روح را عمریست صابون می‌زنی / یا تو را خود جان نبودست ای مگر”:
  • “عمری است که روح خود را صابون می‌زنی (ظاهرش را پاک می‌کنی).” (اما باطنش را نه)
  • “یا مگر تو اصلا جان (روح حقیقی و درونی) نداشته‌ای؟” این بیت به بی‌توجهی به پاکسازی باطنی و مشغول شدن به ظواهر اشاره دارد.

بیت دهم

• “تا به کی صیقل زنی آیینه را / شرم بادت آخر از آیینه گر”:
  • “تا کی (بدون توجه به زنگار درون) آیینه (دل) را صیقل می‌دهی (ظاهرش را تمیز می‌کنی)؟”
  • “آخر از آیینه (از دل خود که منعکس‌کننده‌ی حق است) شرم داشته باش، اگر (آن را زنگار گرفته رها کرده‌ای).” این بیت بر لزوم پاکسازی باطن و توجه به دل اشاره دارد.

بیت یازدهم

• “سوی بحر شمس تبریزی گریز / تا برآرد ز آینه جانت گهر”:
  • “به سوی دریای شمس تبریزی (به سمت پیر کامل و سرچشمه‌ی معرفت) پناه ببر.”
  • “تا او از آینه‌ی جان تو (از دل پاک‌کرده‌ات) گهر (مروارید معرفت و حقیقت) برآورد.” این بیت راه نجات و رسیدن به معرفت حقیقی را در پناه بردن به شمس تبریزی می‌داند.

غزل ۱۰۹۹ مولانا، بیدارباشی کوبنده است که مخاطب را به توجه به باطن و پرهیز از فریب ظواهر فرامی‌خواند. مولانا با تصویرسازی‌های چشم فریبنده، آب پنهان زیر کاه و نفس خفته، به خطرات پنهان در مسیر سلوک اشاره می‌کند. او انسان را به خاطر غفلت از پاکسازی باطن و جستجوی شهد در سرکه ملامت می‌کند و در نهایت، تنها راه نجات و رسیدن به گوهر معرفت را در پناه بردن به دریای وجود شمس تبریزی می‌داند.