تفسیر غزل شماره 1094 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با لحنی سرشار از شیدایی و مستی عشق الهی، بر بی‌همتایی و مرکزیت معشوق حقیقی (خداوند یا پیر کامل) در زندگی عاشق تأکید دارد. مولانا جز عشق او را بی‌ارزش می‌شمارد و بیان می‌کند که همه هستی از او نشأت گرفته و به سوی او بازمی‌گردد.

بیت اول

• “پر ده آن جام می را ساقیا بار دیگر”:
  • شاعر از “ساقی” (فردی که می سرو می‌کند، یا پیر طریقت/معشوق الهی) می‌خواهد که “آن جام می” (جام شراب معرفت و عشق) را “یک بار دیگر پر کند.” این درخواست نشان‌دهنده عطش سیری‌ناپذیر عاشق است.
• “نیست در دین و دنیا همچو تو یار دیگر”:
  • “در دین و دنیا” (در هیچ قلمرویی، چه ظاهری و چه باطنی)، “یاری همچون تو نیست.” این مصرع بر بی‌همتایی معشوق حقیقی تأکید دارد.

بیت دوم

• “کفر دان در طریقت جهل دان در حقیقت”:
  • “در طریقت (راه سلوک و بندگی)، هر چیزی جز او را کفر بدان.”
  • “در حقیقت (اصل هستی)، هر چیزی جز او را جهل بدان.” این بیت نشان‌دهنده توحید افعالی و صفاتی است که همه چیز را از او و به سوی او می‌داند.
• “جز تماشای رویت پیشه و کار دیگر”:
  • “کاری و پیشه‌ای جز تماشای روی تو (دیدن جمال معشوق) وجود ندارد.” این بیت به محوریت و اولویت عشق در زندگی عارف اشاره دارد.

بیت سوم

• “تا تو آن رخ نمودی عقل و ایمان ربودی”:
  • “تا زمانی که تو آن رخ (چهره‌ی زیبای خود) را نشان دادی، عقل و ایمان (از من) ربودی” (عقل حیران و ایمانم دگرگون شد).
• “هست منصور جان را هر طرف دار دیگر”:
  • در این حال، “برای جان منصور” (جانی که به مقام فنا رسیده و همچون منصور حلاج ندا سر می‌دهد: “انا الحق”)، “در هر طرفی دار دیگری هست” (یعنی هر لحظه آماده فدا شدن در راه این عشق است).

بیت چهارم

• “جان ز تو گشت شیدا دل ز تو گشت دریا”:
  • “جانم از تو (از عشق تو) شیدا (عاشق و دیوانه) شد.”
  • “دلم از تو (از فیض تو) دریا گشت” (بسیار وسیع و پر از معرفت شد).
• “کی کند التفاتی دل به دلدار دیگر”:
  • “دیگر دل چگونه به دلداری دیگر (معشوقی غیر از تو) توجهی کند؟” این بیت بر یگانگی معشوق در نظر عاشق تأکید دارد.

بیت پنجم

• “جز به بغداد کویت یا خوش آباد رویت”:
  • “جز به بغداد کوی تو (شهر و محل سکونت تو، کنایه از مقام و قرب تو) یا خوش‌آباد روی تو (مکان زیبایی و تجلی تو).”
• “نیست هر دم فلک را جز که پیکار دیگر”:
  • “فلک (آسمان، یا روزگار) در هر لحظه جز که نبرد دیگری (مشکل و امتحان) ندارد.” این ممکن است کنایه از بی‌قراری فلک در نبود معشوق باشد، یا بی‌اهمیتی جهان در برابر عشق او.

بیت ششم

• “در خرابات مردان جام جانست گردان”:
  • “در خرابات مردان (مکان تجمع عارفان و عاشقان)، “جام جان” (جام معرفت و آگاهی روح) در گردش است.”
• “نیست مانند ایشان هیچ خمار دیگر”:
  • “هیچ خمار دیگری (هیچ کس دیگری که چنین مستی و خماری روحانی داشته باشد) مانند ایشان (مردان خرابات) نیست.” این بیت به مقام والای عارفان اشاره دارد.

بیت هفتم

• “همتی دار عالی کان شه لاابالی”:
  • “همتی عالی داشته باش، زیرا آن پادشاه بی‌پروا (معشوق الهی که بی‌نیاز است).”
• “غیر انبار دنیا دارد انبار دیگر”:
  • “غیر از انبار دنیا (ثروت‌ها و داشته‌های مادی)، انبار دیگری (بی‌نهایت از گنجینه‌های معنوی و فیض الهی) دارد.” این بیت به بی‌نیازی از دنیا و غنای معنوی اشاره دارد.

بیت هشتم

• “پاره‌ای چون برانی اندر این ره بدانی”:
  • “کمی (پاره‌ای) که در این راه (راه عشق و معرفت) پیش بروی، خواهی دانست.”
• “غیر این گلستان‌ها باغ و گلزار دیگر”:
  • “که غیر از این گلستان‌ها (باغ‌های دنیوی و ظاهری)، باغ و گلزار دیگری (عالم معنوی و باطنی) نیز وجود دارد.”

بیت نهم

• “پا به مردی فشردی سر سلامت ببردی”:
  • “اگر با پا مردی (استواری و شجاعت) حرکت کردی، سر (جان) خود را سالم به مقصد رساندی.”
• “رفت دستار بستان شصت دستار دیگر”:
  • “اگر یک دستار (کنایه از مال و منصب یا ظاهر) از دستت رفت، در عوض شصت دستار دیگر (پاداش‌ها و مقامات معنوی بیشتر) به دست خواهی آورد.” این بیت به پاداش فداکاری در راه عشق اشاره دارد.

بیت دهم

• “دل مرا برد ناگه سوی آن شهره خرگه”:
  • “ناگهان دل مرا به سوی آن “شهره خرگه” (خیمه معروف و باشکوه معشوق) برد.”
• “من گرفتار گشتم دل گرفتار دیگر”:
  • “من گرفتار (عشق او) گشتم و دلم گرفتار چیز دیگری (غیر از او) نیست.” یا “دل در جایی دیگر (نزد معشوق) گرفتار شد، اما من نیز به تبع آن گرفتار شدم.”

بیت یازدهم

• “روز چون عذر آری شب سر خواب خاری”:
  • “اگر روز (برای دوری از عشق) عذر و بهانه بیاوری، شب (در تنهایی) سرت به خارهای خواب (خواب تلخ و آزاردهنده) فرو می‌رود.”
• “پای ما تا چه گردد هر دم از خار دیگر”:
  • “پای ما (وجود ما) هر لحظه چه خواهد شد از خاری دیگر” (درد و رنج دیگری که از دوری عشق پدید می‌آید).

بیت دوازدهم

• “جز که در عشق صانع عمر هرزه‌ست و ضایع”:
  • “جز در عشق صانع (آفریننده، یعنی خداوند)، عمر هرزه و ضایع است.”
• “ژاژ دان در طریقت فعل و گفتار دیگر”:
  • “هر فعل و گفتار دیگری (غیر از آنچه در راه عشق الهی است) را در طریقت (راه سلوک) “ژاژ” (سخنان بی‌معنی و بیهوده) بدان.” این بیت بر اهمیت مطلق عشق الهی تأکید دارد.

بیت سیزدهم

• “بخت اینست و دولت عیش اینست و عشرت”:
  • “بخت و اقبال حقیقی این است (عشق الهی)؛ عیش و خوشی واقعی این است (در این عشق).”
• “کو جز این عشق و سودا سود و بازار دیگر”:
  • “جز این عشق و سودا (شور و اشتیاق) کجا سودی و بازاری دیگر وجود دارد؟” (هیچ منفعت حقیقی جز این عشق نیست).

بیت چهاردهم

• “گفتمش دل ببردی تا کجاها سپردی”:
  • “به دلدار گفتم: دلم را بردی و به کجاها سپردی؟”
• “گفت نی من نبردم برد عیار دیگر”:
  • “گفت: نه، من نبردم، عیار دیگری (شخصی زیرک و ماهر، کنایه از نفس عاشق یا نیروی عشق) برد.” این بیت نشان‌دهنده فاعلیت عشق در ربودن دل است.

بیت پانزدهم

• “گفتمش من نترسم من هم از دل بپرسم”:
  • “به معشوق گفتم: من نمی‌ترسم، من هم از دل خودم می‌پرسم (که چه کسی آن را برده است).”
• “دل بگوید نماند شک و انکار دیگر”:
  • “دل خواهد گفت: دیگر هیچ شک و انکاری باقی نمی‌ماند.” (یعنی دل خود به حقیقت اعتراف می‌کند که معشوق حقیقی کیست).

بیت شانزدهم

• “راستی گوی ای جان عاشقان را مرنجان”:
  • “ای جان، راست بگو و عاشقان را مرنجان.”
• “جز تو در دلربایان کو دل افشار دیگر”:
  • “در میان دلبران، جز تو، کجا دل‌افشار دیگری (کسی که دل را به راحتی به چنگ آورد) وجود دارد؟” (هیچ کس مانند تو قادر به دلربایی نیست).

بیت هفدهم

• “چون کمالات فانی هستشان این امانی”:
  • “چون کمالات فانی (کمالات دنیوی و زودگذر) همین امانت‌ها (ودایع الهی) هستند.”
• “که به هر دم نمایند لطف و ایثار دیگر”:
  • “که در هر لحظه لطف و ایثار دیگری (بخشش و کرم) از خود نشان می‌دهند.” (یعنی حتی زیبایی‌های فانی نیز تجلی لطف الهی هستند).

بیت هجدهم

• “پس کمالات آن را کو نگارد جهان را”:
  • “پس کمالات آن کسی (خداوند) را که جهان را نقش می‌کند و می‌آفریند.”
• “چون تقاضا نباشد عشق و هنجار دیگر”:
  • “چگونه (برای بیان آن) تقاضای عشق و هنجار دیگری (قانون و قاعده‌ای دیگر) نباشد؟” (یعنی کمالات او چنان عظیم است که عشق و هنجار جدیدی برای ستایش او می‌طلبد).

بیت نوزدهم

• “بحر از این روی جوشد مرغ از این رو خروشد”:
  • “دریا از این رو می‌جوشد، پرنده از این رو فریاد می‌کند.”
• “تا در این دام افتد هر دم اِشکار دیگر”:
  • “تا هر لحظه صید دیگری (دل عاشق دیگری) در این دام (دام عشق الهی) بیفتد.” این بیت به تجلی عشق در تمام هستی اشاره دارد.

بیت بیستم

• “چون خدا این جهان را کرد چون گنج پیدا”:
  • “چون خداوند این جهان را مانند گنج پنهانی آشکار کرد.” (اشاره به حدیث “کنت کنزا مخفیا فأحببت أن أعرف”).
• “هر سری پر ز سودا دارد اظهار دیگر”:
  • “هر سری (هر انسانی) که پر از سودا (عشق و شور) است، اظهار دیگری (تجلی و بیان دیگری از آن عشق) دارد.” یعنی هر کس به گونه‌ای عشق الهی را بازتاب می‌دهد.

بیت بیست و یکم

• “هر کجا خوش نگاری روز و شب بی‌قراری”:
  • “هر کجا (در هر موجودی) که زیبایی و نگارگری (تجلی) خوشی هست، روز و شب بی‌قرار است.”
• “جوید او حسن خود را نوخریدار دیگر”:
  • “او (آن حسن و زیبایی) برای زیبایی خود، خریدار جدیدی (عاشق جدیدی) می‌جوید.” این بیت به تمایل حسن به تجلی و طلب عاشق اشاره دارد.

بیت بیست و دوم

• “هر کجا ماه رویی هر کجا مشک بویی”:
  • “هر کجا چهره‌ای چون ماه، هر کجا بوی خوش مشک.”
• “مشتری وار جوید عاشقی زار دیگر”:
  • “مانند مشتری (جستجوگر) عاشقی زار (بیچاره و دلخون) دیگر را می‌جوید.”

بیت بیست و سوم

• “این نفس مست اویم روز دیگر بگویم”:
  • “در این لحظه (نفس)، من مست او (معشوق) هستم؛ در روزی دیگر خواهم گفت.”
• “هم بر این پرده تر با تو اسرار دیگر”:
  • “هم بر این پرده (کاغذ یا زبان) تازه (تر)، اسرار دیگری را با تو خواهم گفت.” (اشاره به ادامه بیان حقایق).

بیت بیست و چهارم

• “بس کن و طبل کم زن کاندر این باغ و گلشن”:
  • “بس کن (سخن گفتن را) و طبل (گفتار) را کمتر بزن، زیرا در این باغ و گلشن (عالم هستی).”
• “هست پهلوی طبلت بیست نعار دیگر”:
  • “کنار طبل تو (گفتار تو)، بیست نعار (فریاد و شور) دیگر (از جانب هستی) وجود دارد.” این بیت به ناتوانی کلام در بیان عظمت عشق و وجود شورهای فراوان در عالم اشاره دارد.

---

غزل ۱۰۹۴ مولانا، غزلی پر از معانی عمیق توحیدی و عرفانی است که بر محوریت عشق الهی در تمام هستی تأکید دارد. مولانا بیان می‌کند که جز عشق به خداوند، هر چیز دیگری کفر و جهل است و جان و دل انسان تنها با او آرامش می‌یابد. او زیبایی‌های عالم را تجلیات آن عشق می‌داند و معتقد است که تمام هستی در حال پرستش و جستجوی آن منبع بی‌نظیر است. این غزل نمونه‌ای درخشان از شوریدگی مولانا در برابر جمال حق است.