تفسیر غزل شماره 1085 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با لحنی پرشور و بیدارکننده، سالک را به حرکت و تلاش بی‌وقفه در راه عشق الهی فرا می‌خواند. مولانا تأکید می‌کند که انسان نباید به دستاوردهای ظاهری قانع شود، بلکه باید همواره در پی حقیقت مطلق باشد و از تعلقات دنیوی رها گردد.

بیت اول

• “همه صیدها بکردی، هله، میر! بار دیگر”: شاعر خطاب به “میر” (سرور، یا سالک) می‌گوید: “تو همه صیدها (اهداف و دستاوردهای دنیوی) را به دست آوردی؛ آگاه باش، یک بار دیگر (تلاشی نو آغاز کن).” این بیت، دعوت به فراتر رفتن از دستاوردهای گذشته است.
• “سگ خویش را رها کن که کند شکار دیگر”: “سگ خویش” (نفس اماره یا قوای حیوانی که به دنبال صیدهای دنیوی است) را “رها کن” (آزاد بگذار) تا “شکار دیگری کند” (به دنبال صیدهای معنوی و والاتر برود). این تشبیه نشان می‌دهد که حتی قوای نفسانی نیز می‌توانند در راه حق به کار گرفته شوند، اما باید تحت کنترل باشند.

بیت دوم

• “همه غوطه‌ها بخوردی، همه کارها بکردی”: “تو همه غوطه‌ها (تجربیات و سختی‌ها) را پشت سر گذاشتی و همه کارها (اعمال و عبادات) را انجام دادی.”
• “منشین ز پای یک دم که بماند کار دیگر”: “یک لحظه هم از حرکت باز نایست و آرام نگیر، زیرا هنوز کار دیگری (کار اصلی و نهایی، یعنی رسیدن به حق) باقی مانده است.” این بیت بر لزوم پویایی و عدم توقف در مسیر سلوک تأکید دارد.

بیت سوم

• “همه نقدها شمردی، به وکیل‌ درسپردی”: “تو همه نقدها (دارایی‌های مادی و معنوی) را شمردی و به وکیل (به کسی که امور دنیوی را اداره می‌کند، یا به تقدیر الهی) سپردی.”
• “بِشِنو از این محاسب عدد و شمار دیگر”: اکنون “از این محاسب (حسابگر حقیقی، یعنی حق یا پیر کامل) عدد و شمار دیگری (حساب و کتابی دیگر، یعنی حقایق معنوی) را بشنو.” این بیت به گذر از حساب و کتاب مادی به سوی درک حقایق روحانی اشاره دارد.

بیت چهارم

• “تو بسی سمن‌بران را به کنار درگرفتی”: “تو بسیاری از زیبارویان (معشوقه‌های ظاهری و فانی) را در آغوش گرفتی.”
• “نفسی کنار بگشا بنگر کنار دیگر”: اکنون “لحظه‌ای آغوش خود را باز کن و به کنار دیگری (به آغوش معشوق حقیقی و ابدی) نگاه کن.” این بیت دعوت به رهایی از عشق‌های مجازی و روی آوردن به عشق حقیقی است.

بیت پنجم

• “خُنُک آن قماربازی که بباخت آ‌نچه بودش”: “خوشا به حال آن قمارباز” (سالک راه عشق) “که هر آنچه داشت (تمام هستی و خودی خود) را باخت.”
• “بِنَماند هیچش اِلّا هوس قمار دیگر”: و “هیچ چیز برایش نماند، جز هوس قمار دیگری” (جز اشتیاق به باختن و فنا شدن بیشتر در راه عشق). این بیت اوج فنای اختیاری و شور عشق را بیان می‌کند که عاشق از باختن خود لذت می‌برد.

بیت ششم

• “تو به مرگ و زندگانی هله، تا جز او ندانی”: “تو در مرگ و زندگانی (در هر حالتی از حیات و ممات)، آگاه باش تا جز او (جز معشوق حقیقی) کسی را نشناسی و به کسی دل نبندی.”
• “نه چو روسپی که هر شب کشد او به یار دیگر”: “مانند روسپی نباش که هر شب به سوی یار دیگری (معشوقی جدید و فانی) می‌رود.” این تشبیه، بی‌وفایی و سطحی‌نگری در عشق را نکوهش می‌کند.

بیت هفتم

• “نظرش به سوی هر کس به‌مثال چشم نرگس”: (اشاره به معشوق ظاهری یا دنیا) “نگاهش به سوی هر کس مانند چشم نرگس (که به هر سو می‌نگرد) است.” یعنی به همه توجه می‌کند و دلبسته کسی نیست.
• “بُوَدش ز هر حریفی طرب و خمار دیگر”: و “از هر حریفی (از هر معشوقی یا از هر تعلق دنیوی)، شادی و خماری دیگری دارد.” این بیت به بی‌وفایی و ناپایداری لذات دنیوی اشاره دارد.

بیت هشتم

• “همه عمر خوار باشد چو برِ دو یار باشد”: “کسی که در کنار دو یار (دو معشوق، یا بین دنیا و آخرت) باشد، تمام عمرش خوار و بی‌مقدار خواهد بود.”
• “هله، تا تو رو نیاری سوی پشت‌دار دیگر”: “آگاه باش، تا زمانی که تو روی خود را به سوی پشت‌دار دیگر (کسی که پشت و پناه دیگری است، یعنی به غیر حق) نیاوری.” این بیت بر لزوم یک‌سو شدن و دل کندن از غیر حق تأکید دارد.

بیت نهم

• “که اگر بتان چنین‌اند ز شه تو خوشه چینند”: “زیرا اگر بتان (زیبارویان ظاهری و فانی) چنین هستند (این‌قدر زیبا و دلربا هستند)، از پادشاه تو (معشوق حقیقی) “خوشه می‌چینند” (اندکی از جمال و کمال او را به عاریت گرفته‌اند).”
• “نَبُده‌ست مرغ جان را بجز او مطار دیگر”: “مرغ جان (روح انسان) را جز او (جز معشوق حقیقی)، “مطار دیگری” (مکان پرواز دیگری) نبوده است.” این بیت بر یگانگی معشوق حقیقی و مقصد نهایی جان تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۰۸۵ مولانا، دعوت‌نامه‌ای پرشور به سیر و سلوک بی‌وقفه در راه عشق الهی است. مولانا سالک را به رها کردن تعلقات دنیوی، گذشتن از دستاوردهای ظاهری، و فدا کردن خود در راه معشوق حقیقی فرا می‌خواند. او تأکید می‌کند که مقصد نهایی جان، تنها معشوق الهی است و هرگونه توقف یا دلبستگی به غیر او، موجب خواری و بی‌مقداری خواهد شد. این غزل، شور و پویایی خاصی دارد و خواننده را به حرکت وامی‌دارد.