تفسیر غزل شماره 1079 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، با لحنی تند و بیدارکننده، به انتقاد شدید از شهوت‌رانی، تعلقات مادی و دنیوی، و غفلت انسان از حقیقت خویش می‌پردازد. مولانا انسان را به بیداری و نگریستن به عواقب کارها (عاقبت‌بینی) دعوت می‌کند.

بیت اول

• “بهر شهوت جان خود را می‌دهی همچون ستور”: مولانا با لحنی سرزنش‌آمیز می‌گوید: “تو برای شهوت” (لذات زودگذر نفسانی و حیوانی)، “جان خود را می‌دهی” (وجود و ارزش انسانی خود را فدا می‌کنی)، “همچون ستور” (مانند چهارپایان). این تشبیه، شدت سقوط انسان را در پی شهوات نشان می‌دهد.
• “وز برای جان خود که می‌دهی وانگه به زور”: و “از برای جان خود” (برای این وجود گرانبهایت)، “که می‌دهی” (فداکاری می‌کنی)، “وانگه به زور” (آن هم به سختی و با اکراه). این مصرع، طمع‌کاری و بخل انسان در امور معنوی و بخشندگی‌اش در امور مادی را نکوهش می‌کند.

بیت دوم

• “می‌ستانی از خسان تا وادهی ده چارده”: “از خسان” (از افراد پست و فرومایه) “می‌ستانی” (مال و جاه به دست می‌آوری)، “تا وادهی ده چارده” (تا آن را در راه هوس‌ها و شهوات بی‌ارزش صرف کنی). “ده چارده” کنایه از خرج کردن بی‌فایده و بی‌حساب و کتاب در راه هوس است.
• “در هوای شاهدی و لقمه‌ای ای بی‌حضور”: این همه تلاش و تقلا “در هوای شاهدی” (در پی معشوقی ظاهری و فانی) و “لقمه‌ای” (برای به دست آوردن غذایی) است، “ای بی‌حضور” (ای کسی که از حقیقت غافلی و حضور قلب نداری).

بیت سوم

• “آن سبدکش می‌کشد آن لقمه‌ها را تون به تون”: “آن سبدکش” (کنایه از جسم و دستگاه گوارش) “آن لقمه‌ها را” (غذاهای خورده شده) “تون به تون” (پی در پی و با زحمت) “می‌کشد” (تحمل می‌کند و از مجاری دفع می‌کند). این بیت به بیهودگی و زحمت حاصل از پرخوری اشاره دارد.
• “می‌دواند مرده کش مر شاهدت را گور گور”: و “مرده‌کش” (زمان و مرگ) “مر شاهدت را” (همان معشوق ظاهری و فانی‌ات را) “گور گور” (به سوی گور و نیستی) “می‌دواند”. این مصرع به فناپذیری همه تعلقات دنیوی، از جمله زیبایی‌های ظاهری، اشاره می‌کند.

بیت چهارم

• “لقمه‌ات مردار آمد شاهدت هم مرده‌ای”: با این اوصاف، “لقمه‌ات” (آنچه می‌خوری و به آن دل می‌بندی) “مردار آمد” (مانند مردار بی‌ارزش و متعفن است) و “شاهدت” (معشوق ظاهری‌ات) نیز “مرده‌ای” (فانی و بی‌دوام است).
• “در میان این دو مرده چون نمی‌باشی نفور ؟”: “چرا در میان این دو مرده” (مردار دنیا و معشوق فانی)، “نمی‌باشی نفور” (متنفر و بیزار نمی‌شوی)؟ این سؤال، انسان را به تفکر در بی‌ارزشی تعلقات دنیوی واداشته و او را به سمت بیزاری از آن‌ها سوق می‌دهد.

بیت پنجم

• “چشم آخُر را ببند و چشم آخِر برگشا”: مولانا در این بیت بسیار مهم و کلیدی، توصیه می‌کند: “چشم آخُر” (چشم ظاهری که به سوی “آخور” یعنی محل خوراک حیوانات و مادیات می‌نگرد) را “ببند”. و در مقابل، “چشم آخِر” (چشم بصیرت و عاقبت‌بین) را “برگشا” (باز کن).
• “آخر هر چیز بنگر تا بگیرد چشم نور”: “آخر هر چیز” (عاقبت هر کار و هر شیء دنیوی) را “بنگر” (نگاه کن) تا “چشمت نور بگیرد” (بصیرت یابد و حقیقت را ببیند). این بیت، دعوت به عاقبت‌بینی و تفکر در ماهیت فانی دنیاست تا انسان به سمت نور حقیقت هدایت شود.

غزل ۱۰۷۹ مولانا، یک هشدار جدی و بیدارباش به انسان‌های غافل است. مولانا با استفاده از استعارات و تشبیهات قوی، بی‌ارزشی لذات حیوانی و تعلقات دنیوی را نشان می‌دهد. او هدف نهایی را گشودن چشم بصیرت و نگریستن به عاقبت امور می‌داند تا انسان از تاریکی غفلت رها شده و به نور حقیقت راه یابد.