تفسیر غزل شماره 1072 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا با لحنی شوریده و تسلیم‌وار، به فنای کامل عاشق در عشق و معشوق می‌پردازد. مولانا در این ابیات، خود را در برابر اراده عشق بی‌اختیار می‌بیند و با بی‌اعتنایی به قضاوت‌های ظاهری، بر حقیقت باطنی و تأثیر شمس تبریزی تأکید می‌کند. تکرار عبارت “خورده گیر” به معنای “همین طور فرض کن” یا “بپذیر” است که نوعی بی‌اعتنایی عارفانه را نشان می‌دهد.

بیت اول

• “گر خورد آن شیر عشقت خون ما را خورده گیر”: شاعر می‌گوید: “اگر آن “شیر عشقت” (عشق معشوق که همچون شیری خونخوار است) “خون ما” (وجود و هستی ما) را خورد، همین‌طور “خورده گیر” (بپذیر که خورده است و باکی نیست). این بیت بیانگر تسلیم کامل عاشق به عشق و فنای در آن است.
• “ور سپارم هر دمی جان دگر بسپرده گیر”: و اگر “هر دم” (هر لحظه) “جان دگر” (جانی دیگر) را در راه عشق “بسپارم”، همین‌طور “بسپرده گیر” (بپذیر که سپرده شده است و از آن دریغ نمی‌کنم). این مصرع نشان‌دهنده‌ی بی‌کرانگی فداکاری عاشق در راه معشوق است.

بیت دوم

• “سردهم این دم توی می بی‌محابا می‌خورم”: شاعر می‌گوید که “این دم” (اکنون)، “توی می” (باده پنهانی و روحانی) را “بی‌محابا” (بی‌پروا و بدون ترس) “می‌خورم”. این باده، شراب معرفت و عشق است که موجب مستی روحانی می‌شود.
• “گر کسی آید برد دستار و کفشم برده گیر”: در این حال مستی، “اگر کسی بیاید” و “دستار و کفشم” (همه ظواهر و تعلقات دنیوی‌ام) را “برد”، همین‌طور “برده گیر” (بپذیر که برده است و من از آن باکی ندارم). این بیت نشان‌دهنده‌ی بی‌تفاوتی عاشق نسبت به مادیات در حال مستی عشق است.

بیت سوم

• “گر بگوید هوشیاری زرق را پرورده‌ای”: اگر “هوشیاری” (کسی که مدعی عقل و هشیاری دنیوی است) بگوید که “زرق” (ریا و سالوس) را “پرورده‌ای” (در خود پرورش داده‌ای).
• “با چنین برقی پیاپی زرق را پرورده گیر”: مولانا پاسخ می‌دهد: “با چنین برقی پیاپی” (با چنین روشنایی و جذبه‌ی پیوسته و قوی عشق)، “زرق را پرورده گیر” (بپذیر که ریا را پرورده‌ام و این ظاهر ریاکاری من، خود در برابر آن برق عشق ناچیز است). این بیت بیانگر بی‌اعتنایی به قضاوت‌های سطحی و تأکید بر حقیقت باطنی عشق است.

بیت چهارم

• “جان من طغرای باقی دارد اندر دست خویش”: “جان من” (حقیقت وجودی‌ام)، “طغرای باقی” (مهر و نشان بقا و جاودانگی الهی) را “اندر دست خویش دارد”. این یعنی جان عاشق به بقای الهی پیوسته است.
• “صورتم امروز و فردایی‌ست او را مرده گیر”: اما “صورتم” (جسم و ظاهر من) “امروز و فردایی‌ست” (فانی و گذراست)؛ او (صورتم) را “مرده گیر” (بپذیر که مرده و بی‌ارزش است). این بیت تأکید بر بقای جان در برابر فنای جسم است.

بیت پنجم

• “از خدا دریا همی‌خواهی و مار خشکی‌یی”: (خطاب به سالکی که هنوز درگیر تعلقات است) تو “از خدا “دریا” (معرفت و فیض بی‌کران الهی) “همی‌خواهی”، اما خودت “مار خشکی” (نماد کسی که در خشکی و دوری از آب است و نمی‌تواند از دریا بهره ببرد).
• “چون تو ماهی نیستی دریا به دست آورده گیر”: “چون تو ماهی نیستی” (ذاتت از جنس آب و دریا نیست و با آن انس نداری)، پس “دریا را به دست آورده گیر” (حتی اگر دریا را به دست آوری، فایده‌ای ندارد و آن را بی‌ارزش فرض کن). این بیت بر لزوم همگونی با حقیقت مورد طلب تأکید دارد؛ برای رسیدن به معرفت باید خود از جنس آن شد.

بیت ششم

• “غوره افشاری و گویی من ریاضت می‌کنم”: تو “غوره افشاری” (آب غوره می‌گیری که ترش و بی‌مزه است) و “می‌گویی من ریاضت می‌کنم”. (کنایه از انجام ریاضت‌های ظاهری و بی‌نتیجه).
• “چونک میخواره نه‌ای رو شیره افشرده گیر”: “چون که میخواره نه‌ای” (از اهل مستی حقیقی و شراب معرفت نیستی)، “برو و شیره افشرده گیر” (فرض کن که شیره گرفته‌ای و به همان شیره ظاهری دلخوش باش). این بیت نیز نقد ریاضت‌های بی‌روح و تأکید بر نیاز به مستی حقیقی عشق است.

بیت هفتم

• “صوفیان صاف را گویی که دُردی خورده‌اند”: تو به “صوفیان صاف” (عارفان پاک و بی‌غل و غش) “می‌گویی که “دردی” (تَه نشست و گل و لای شراب) “خورده‌اند” (کنایه از خطا و نقص). این نقد به کسانی است که ظاهربینانه به عارفان ایراد می‌گیرند.
• “صوفیان را صاف می‌دارد تو بستان درده گیر”: در حالی که عشق “صوفیان را صاف می‌دارد” (آن‌ها را پاک و بی‌غل و غش نگاه می‌دارد)، تو خودت “بستان” (بگیر) و “درده گیر” (درد و ناراحتی ظاهری را به خود بپذیر و درگیر ظواهر باش). این بیت نشان‌دهنده‌ی تفاوت دیدگاه ظاهربین و عارف است.

بیت هشتم

• “هر شکوفه کز می ما نیست خندان بر درخت”: “هر شکوفه‌ای که از “می ما” (از شراب معرفت و عشق ما) “خندان نیست” (شاداب و باطراوت نیست) “بر درخت”.
• “گرچه او تازه‌ست و خندان هم کنون پژمرده گیر”: “اگرچه او تازه و خندان” (به ظاهر شاداب) است، اما همین الآن او را “پژمرده گیر” (مرده و بی‌ارزش فرض کن). این بیت بر این حقیقت تأکید دارد که حیات حقیقی و شادی واقعی تنها از سرچشمه عشق الهی می‌آید.

بیت نهم

• “شمس تبریزی تو خورشیدی و از تو چاره نیست”: شاعر در پایان، با صراحت خطاب به “شمس تبریزی” می‌گوید: “تو خورشیدی” (سرچشمه نور و حیات و گرمای وجودی) “و از تو چاره نیست” (هیچ راه فراری از تو و تأثیر تو نیست).
• “چونک بی‌تو شب بوَد استاره‌ها بشمرده گیر”: “چون که بی‌تو شب بود” (اگر تو نباشی، همه چیز تاریک و شب است)، پس در این تاریکی، “استاره‌ها را بشمرده گیر” (ستارگان کوچک و ناچیز را به حساب آور، که بی‌فایده‌اند). این مصرع اوج ستایش از شمس تبریزی را نشان می‌دهد که وجود او، عین روشنایی و عدم او، عین تاریکی و بی‌معنایی است.

غزل ۱۰۷۲ مولانا، سرشار از بی‌پرواپی و تسلیم کامل در برابر عشق و معشوق حقیقی (شمس تبریزی) است. مولانا در این غزل، بر فنای جسم در برابر بقای جان، بی‌تفاوتی نسبت به قضاوت‌های ظاهری و مادی، و بی‌ارزشی هرگونه حیات و شادابی بدون نور شمس تأکید می‌کند. او شمس را خورشیدی می‌داند که بدون او، عالم در تاریکی فرو می‌رود.