تفسیر غزل شماره 1066 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، سراسر ستایش و تجلیل از معشوق الهی یا پیر کامل (شمس تبریزی) است. مولانا در این غزل، قدرت، عظمت و تأثیر شگرف معشوق را بر هستی و جان انسان بیان می‌کند و او را منبع تحول و رهایی می‌داند.

بیت اول

• “مرحبا ای جان باقی پادشاه کامیار”: شاعر با کلمه “مرحبا” به استقبال معشوق می‌رود. او را “جان باقی” می‌خواند، یعنی جانی که از فنا بری است و باقی و جاودان است. سپس او را “پادشاه کامیار” می‌نامد؛ پادشاهی که آرزوها و مرادها را برآورده می‌کند و به کامیابی می‌رساند.
• “روح‌بخش هر قران و آفتاب هر دیار”: معشوق را “روح‌بخش هر قران” (هر دوره و زمان، یا هر جفت و ترکیب) و “آفتاب هر دیار” (روشنایی‌بخش هر سرزمین و هر عالم) می‌داند. این توصیفات بر فراگیری و حیات‌بخشی حضور معشوق تأکید دارند.

بیت دوم

• “این جهان و آن جهان هر دو غلام امر تو”: “این جهان” (عالم دنیا) و “آن جهان” (عالم آخرت)، هر دو “غلام امر تو” (بنده‌ی فرمان تو) هستند. این بیانگر قدرت مطلق و سیطره‌ی کامل معشوق بر هر دو عالم است.
• “گر نخواهی برهمش زن ور همی‌خواهی بدار”: تو (معشوق) چنان قدرتی داری که “اگر نخواهی” (اگر اراده کنی)، می‌توانی همه چیز را “برهم زنی” (نابود کنی)، و “ور همی‌خواهی” (اگر بخواهی)، می‌توانی آن را “بدار” (پایدار و برقرار نگاه داری).

بیت سوم

• “تابشی از آفتاب فقر بر هستی بتاب”: شاعر از معشوق می‌خواهد که “تابشی از آفتاب فقر” (خورشید فنای در حق و بی‌نیازی از ماسوی‌الله) را “بر هستی” (بر وجود انسان‌ها و عالم) بتاباند. این “فقر” در اینجا فقر حقیقی عارفانه است، نه فقر مادی.
• “فارغ آور جملگان را از بهشت و خوف نار”: هدف از این تابش، این است که “جملگان” (تمام انسان‌ها) را “فارغ آورد” (آزاد و بی‌نیاز کند) از “بهشت” (آرزوی لذت‌های بهشتی) و نیز از “خوف نار” (ترس از آتش جهنم). این بیت به مقام رضای الهی اشاره دارد که در آن، بنده نه از طمع بهشت و نه از ترس جهنم، بلکه تنها برای رضای حق عبادت می‌کند.

بیت چهارم

• “وارهان مر فاخران فقر را از ننگ جان”: “فاخران فقر” (کسانی که در فقر حقیقی، یعنی بی‌نیازی از ماسوی‌الله و فانی در حق، به مرتبه‌ای والا رسیده‌اند) را “از ننگ جان” (از عیب و نقص خودی و تعلقات نفسانی) “وارهان” (نجات بده).
• “در ره نقاش بشکن جمله این نقش و نگار”: در “ره نقاش” (راه رسیدن به خالق هستی، همان معشوق الهی)، “جمله این نقش و نگار” (تمامی صور، اشکال، تعلقات و جلوه‌های ظاهری دنیا و حتی خودی) را “بشکن” (نابود کن). این به معنای فنای در حق و رهایی از بند صورت‌هاست.

بیت پنجم

• “قهرمانی را که خون صد هزاران ریخته‌ست”: به “قهرمانی” (نماد نفس اماره، یا نفسانیات قوی انسان) اشاره دارد که “خون صد هزاران” (جان و حقیقت هزاران انسان) را “ریخته است” (تباه کرده و از بین برده است).
• “ز آتش اقبال سرمد دود از جانش برآر”: از معشوق می‌خواهد که “از آتش اقبال سرمد” (از گرمای اقبال و لطف ابدی خود)، “دود از جانش برآرد” (او را بسوزاند و نابود کند). این بیت دعایی برای غلبه بر نفس و تباهی‌های آن به یاری لطف الهی است.

بیت ششم

• “آن کسی دریابد این اسرار لطفت را که او”: “اسرار لطف تو” (رازهای پنهان محبت و فیض الهی) را تنها کسی می‌تواند “دریابد” (درک کند) که…
• “بی‌وجود خود برآید محو فقر از عین کار”: …او “بی‌وجود خود” (از خودی خود فانی شده باشد) و “محو فقر از عین کار” (در مقام فقر حقیقی، یعنی فنای مطلق در حق، غرق و محو شده باشد). این بیت به شرط اصلی درک اسرار الهی، یعنی فنای خودی و نیستی عاشق در برابر معشوق، اشاره دارد.

بیت هفتم

• “بی‌کراهت محو گردد جان اگر بیند که او”: “جان” (روح انسان)، “بی‌کراهت” (بدون اکراه و با میل و رغبت کامل) “محو گردد” (فانی شود)، “اگر بیند که او” (اگر مشاهده کند که معشوق)…
• “چون زر سرخست خندان دل درون آن شرار”: …مانند “زر سرخ” (طلای ناب و درخشان) است که “خندان دل” (شاد و با نشاط) “درون آن شرار” (درون آتش فنا) قرار دارد. این بیت به سوز و گداز عشق و فنا اشاره دارد که برای عاشق مانند آتش سوزان است، اما جان او با میل و رغبت در این آتش وارد می‌شود، چون می‌داند که نتیجه آن مانند تبدیل مس به زر ناب است؛ یعنی این فنا عین بقا و شادی است.

بیت هشتم

• “ای که تو از اصل کان زر و گوهر بوده‌ای”: خطاب به معشوق (شمس) می‌گوید که تو “از اصل” (در ریشه و ذات خود)، “کان زر و گوهر” (معدن طلا و گوهرهای گرانبها) بوده‌ای. یعنی وجود تو سراسر ارزش و اصالت است.
• “پس تو را از کیمیاهای جهان ننگست و عار”: بنابراین، “تو را از کیمیاهای جهان” (از هر چیز دگرگون‌کننده یا ارزشمند در عالم مادی) “ننگ” (شرم) و “عار” (عیب و نقص) نیست. یعنی تو خود اصل کیمیا و منشأ هر ارزشی هستی و نیازی به هیچ چیز خارجی نداری و هیچ چیز تو را آلوده نمی‌کند.

بیت نهم

• “جسم خاک از شمس تبریزی چو کلی کیمیاست”: “جسم خاک” (وجود مادی و زمینی انسان)، به دلیل تأثیر “شمس تبریزی” (که خود “کلی کیمیا” – کیمیای کامل و مطلق – است)، دگرگون شده و به ارزشی والاتر تبدیل می‌شود.
• “تابش آن کیمیا را بر مس ایشان گمار”: بنابراین، “تابش آن کیمیا” (اثر و درخشش شمس) را “بر مس ایشان” (بر وجودهای خاکی و ناقص مردم) “گمار” (بگمار و قرار بده). این بیت یک دعا و درخواست از شمس است که فیض خود را بر همگان بتاباند و وجودهای ناقص را به کمال برساند.

غزل ۱۰۶۶ مولانا، سرشار از عشق و ارادت به شمس تبریزی است. مولانا شمس را مظهر لطف الهی، سلطان دو جهان، و کیمیای هستی می‌داند که قادر است جان‌های خاکی را به زر ناب تبدیل کند. این غزل بر قدرت شمس در نابودی نفس، رهایی از تعلقات و هدایت جان‌ها به سوی فقر حقیقی (فنای در حق) تأکید دارد.