تفسیر غزل شماره 1063 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا با لحنی عاشقانه و التماس‌آمیز، خطاب به معشوق (که به نظر می‌رسد شمس تبریزی است) سروده شده است. شاعر در این غزل، از معشوق می‌خواهد که با وجود تصمیم به رفتن، خاطرات و پیمان‌های گذشته را به یاد آورد و بر وفاداری عاشق تأکید می‌کند.

بیت اول

• “عزم رفتن کرده‌ای چون عمر شیرین یاد دار”: شاعر خطاب به معشوق می‌گوید که تو قصد رفتن کرده‌ای، اما به یاد داشته باش که این رفتن تو مانند گذشت “عمر شیرین” است؛ یعنی هر لحظه‌ای از آن عزیز است و نمی‌توان آن را به سادگی فراموش کرد. این بیت بیانگر حسرت و ارزشمندی حضور معشوق است.
• “کرده‌ای اسب جدایی رغم ما زین یاد دار”: تو “اسب جدایی” (ابزار و وسیله جدایی) را آماده کرده‌ای، “رغم ما” (برخلاف میل ما)؛ اما “این” (این تصمیم و این جدایی) را “یاد دار”. این مصرع نشان‌دهنده ناخواستنی بودن جدایی از دیدگاه عاشق است و یادآور می‌شود که این جدایی، با وجود میل عاشق اتفاق می‌افتد.

بیت دوم

• “بر زمین و چرخ روید مر تو را یاران صاف”: حتی اگر “بر زمین و چرخ” (در تمام دنیا و آسمان)، “یاران صاف” (دوستان و همراهان بی‌ریا و پاک) برای تو روییده‌اند و در دسترست هستند.
• “لیک عهدی کرده‌ای با یار پیشین یاد دار”: اما **”عهدی” (پیمانی) با **”یار پیشین” (عاشق قدیمی و وفادار، یعنی خود مولانا) بسته‌ای؛ آن عهد را “یاد دار”. این بیت به وفاداری عاشق و یادآوری پیمان‌های گذشته به معشوق اشاره دارد.

بیت سوم

• “کرده‌ام تقصیرها کان مر تو را کین آورد”: شاعر با تواضع می‌پذیرد که “تقصیرهایی” (کوتاهی‌هایی) انجام داده است که ممکن است “کین” (کدورت و نارضایتی) معشوق را برانگیخته باشد.
• “لیک شب‌های مرا ای یار بی‌کین یاد دار”: اما ای “یار بی‌کین” (معشوقی که از کینه مبراست و بخشنده است)، “شب‌های مرا” (شب‌زنده‌داری‌ها، عبادت‌ها و عاشقی‌های من) را “یاد دار”. این مصرع بیانگر آن است که با وجود گناهان، عاشق به عبادت‌ها و ارادت‌های خود امید بسته است.

بیت چهارم

• “قرص مه را هر شبی چون بر سر بالین نهی”: (خطاب به معشوق) وقتی که **”قرص مه” (ماه کامل، نماد زیبایی و روشنی) را هر شب “چون” (مانند) “بر سر بالین” (بالش) خود می‌نهی (و به آن می‌نگری یا با آن انس می‌گیری).
• “آنک کردی زانوی ما را تو بالین یاد دار”: آن زمانی را “یاد دار” که “زانوی ما” (پای عاشق، یعنی من) را “تو” (معشوق) “بالین” خود کردی (به آن تکیه کردی یا با آن انس گرفتی). این بیت به خاطره‌ای از نزدیکی و انس بین عاشق و معشوق اشاره دارد که برای عاشق بسیار گرامی است.

بیت پنجم

• “همچو فرهاد از هوایت کوه هجران می‌کنم”: شاعر خود را به “فرهاد” تشبیه می‌کند که برای عشق “شیرین” کوه می‌کَنَد. او نیز “از هوای” (از عشق و آرزوی) معشوق، “کوه هجران” (کوه جدایی و فراق) را می‌کند. این تمثیل نشان‌دهنده سختی و عظمت رنج فراق در راه عشق است.
• “ای تو را خسرو غلام و صد چو شیرین یاد دار”: ای معشوقی که “خسرو” (پادشاه بزرگ) “غلام” توست و “صد چو شیرین” (صد نفر همانند شیرین، معشوق فرهاد) نیز در برابر تو ناچیزند (زیرا تو خود زیباتر از هر شیرینی). این بیت به برتری و بی‌نظیر بودن معشوق بر هر کس و هر چیز اشاره دارد.

بیت ششم

• “بر لب دریای چشمم دیده‌ای صحرای عشق”: (خطاب به معشوق) تو “بر لب دریای چشمم” (کنار چشم‌های پر از اشک و گریه‌ی من)، “صحرای عشق” را دیده‌ای. این یعنی اشک‌های عاشق، نشانه‌ای از وسعت عشق اوست.
• “پر ز شاخ زعفران و پر ز نسرین یاد دار”: آن صحرای عشق “پر از شاخ زعفران” (نماد رنج و زردی از فراق) و “پر از نسرین” (نماد زیبایی و طراوت) بود. این ترکیب متناقض نشان‌دهنده آمیختگی رنج و زیبایی در عشق حقیقی است؛ هم درد فراق هست و هم لطافت وصال. آن حال را “یاد دار”.

بیت هفتم

• “التماس آتشینم سوی گردون می‌رود”: “التماس آتشین” (دعای سوزناک و پرحرارت) من، “سوی گردون” (آسمان و عالم بالا) می‌رود. این نشان‌دهنده شدت و سوز و گداز دعای عاشق است.
• “جبرئیل از عرش گوید یا رب آمین یاد دار”: و از شدت این دعا، حتی “جبرئیل” (فرشته مقرب الهی) نیز “از عرش” (از عالم بالا) “گوید: یا رب آمین”. یعنی دعای عاشق چنان مؤثر است که فرشته نیز برای آن آمین می‌گوید. این نشان‌دهنده اهمیت و تأثیر دعای عاشق است.

بیت هشتم

• “شمس تبریزی از آن روزی که دیدم روی تو”: شاعر در این بیت، هویت معشوق را آشکار می‌کند و می‌گوید: ای “شمس تبریزی”، “از آن روزی که روی تو را دیدم” (اشاره به لحظه وصال و دیدار با شمس).
• “دین من شد عشق رویت مفخر دین یاد دار”: “عشق رویت” (عشق به جمال تو)، “دین من شد” (اساس و مبنای زندگی و اعتقاد من گشت) و این عشق، “مفخر دین” (مایه افتخار و سربلندی دین) است. این بیت اوج مقام شمس در نگاه مولانا را نشان می‌دهد که عشق به او را معادل با جوهر دین و مایه فخر آن می‌داند.

غزل ۱۰۶۳ مولانا، غزلی پر از حسرت، یادآوری پیمان‌ها، و التماس عاشق به معشوق است. این غزل به زیبایی، رابطه پرشور و عمیق مولانا با شمس تبریزی را به تصویر می‌کشد. مولانا با وجود اعتراف به تقصیرات خود، به ارادت و عبادت‌هایش دل بسته و از شمس می‌خواهد که خاطرات انس و نزدیکی گذشته را به یاد آورد، زیرا عشق به او تمام دین و هستی مولانا گشته است.