تفسیر غزل شماره 1053 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا با زبانی پرشور و قدرتمند، بر حضور دائمی و فراگیر معشوق الهی تأکید می‌کند و وابستگی مطلق هستی و سعادت انسان به این حضور را تبیین می‌نماید. در این غزل، مولانا از زبان معشوق یا حقیقت مطلق سخن می‌گوید که همواره نزدیک است.

بیت اول:

• “نزدیک توام مرا مبین دور”: این مصرع، از زبان معشوق یا حقیقت الهی بیان می‌شود و بر حضور همیشگی و درونی خداوند تأکید دارد. خداوند همیشه به انسان نزدیک است، اما انسان به دلیل غفلت و حجاب‌های نفسانی، او را دور می‌پندارد. این بیت دعوتی به درک این نزدیکی و رهایی از توهم دوری است.
• “پهلوی منی مباش مهجور”: “پهلوی من” بودن، نشانه‌ی اوج نزدیکی و همراهی است. “مهجور” به معنای دور افتاده و جدا شده است. این مصرع تأکیدی دوباره بر این حقیقت است که نباید خود را از این حضور نزدیک محروم و دور بدانیم، بلکه باید این نزدیکی را حس کنیم و با آن همراه شویم.

بیت دوم:

• “آن کس که بعید شد ز معمار”: “معمار” در اینجا استعاره از خداوند، آفریننده و نظم‌بخش هستی است. هر کس که از این معمار حقیقی دور شود، یعنی از مبدأ و حقیقت خود فاصله بگیرد.
• “کی گردد کارهاش معمور”: “معمور شدن کارها” به معنای آباد و سامان یافتن و به نتیجه رسیدن امور است. این مصرع بیان می‌کند که بدون ارتباط با مبدأ هستی، هیچ کاری به سامان نمی‌رسد و هیچ بنایی استوار نمی‌شود. سعادت و موفقیت در گرو پیوند با حقیقت مطلق است.

بیت سوم:

• “چشمی که ز چشم من طرب یافت”: “چشم من” اشاره به نگاه معشوق الهی یا تجلی نور او است. هر چشمی (نماد بصیرت و ادراک) که از این نور و نظر الهی بهره‌مند شود و در پرتو آن شادابی و نشاط کسب کند.
• “شد روشن و غیب بین و مخمور”: چنین چشمی “روشن” می‌شود (یعنی حقایق را می‌بیند)، “غیب‌بین” می‌گردد (یعنی به اسرار پنهان و ماوراء ظاهر دست می‌یابد)، و “مخمور” می‌شود (یعنی سرمست از شراب عشق الهی می‌گردد؛ خماری در اینجا به معنای لذت و اثر پایداری باده‌ی معرفت است).

بیت چهارم:

• “هر دل که نسیم من بر او زد”: “نسیم من” نمادی از لطف، رحمت و الهامات الهی است که بر قلب‌های مستعد می‌وزد.
• “شد گلشن و گلستان پرنور”: هر دلی که این نسیم بر آن بوزد، از حالت خشکی و مردگی بیرون آمده و تبدیل به “گلشن و گلستان پرنور” می‌شود. این یعنی دل از کدورت‌ها پاک شده، سرشار از معرفت و زیبایی‌های روحانی گشته و نور الهی در آن می‌تابد.

بیت پنجم:

• “بی من اگرت دهند شهدی”: “شهد” نماد لذت‌ها، شیرینی‌ها و دستاوردهای دنیوی است. این مصرع می‌گوید که اگر بدون حضور و اذن من (خداوند)، چیزی به ظاهر شیرین به تو برسد.
• “یک شهد بود هزار زنبور”: آن شیرینی در واقع یک “شهد” (مادی و ناچیز) است که هزاران “زنبور” (مزاحمت، دردسر و عواقب ناخوشایند) به همراه دارد. این بیت به بی‌ارزشی و آسیب‌های لذت‌های زودگذر و بی‌برکت دنیوی بدون رضایت و حضور حق اشاره دارد.

بیت ششم:

• “بی من اگرت امیر سازند”: اگر بدون خواست و رضایت من (خداوند) به تو مقامی و قدرتی داده شود.
• “باشی بتر از هزار مأمور”: تو در واقع بدتر از هزار “مأمور” (کسی که فرمانبردار است و از خود اختیاری ندارد) خواهی بود. این بیت به این نکته اشاره می‌کند که قدرت و مقام بدون تکیه بر خداوند، نه تنها ارزشی ندارد، بلکه باعث خواری و فساد می‌شود و فرد را از حقیقت بندگی دور می‌سازد.

بیت هفتم:

• “می‌های جهان اگر بنوشی”: “می‌های جهان” نمادی از تمامی لذت‌ها، مستی‌ها و سرخوشی‌های مادی و دنیوی است.
• “بی‌من نشود مزاج محرور”: حتی اگر تمامی این لذت‌ها را بچشی، “مزاج محرور” (طبیعت گرم و معتدل و شادابی حقیقی) حاصل نمی‌شود. این بیت بیانگر آن است که هیچ لذت دنیوی، بدون ارتباط با حقیقت الهی، نمی‌تواند آرامش و نشاط واقعی و پایداری را به انسان ببخشد و عطش روح را سیراب کند.

بیت هشتم:

• “در برق چه نامه بر توان خواند”: “برق” نماد ناپایداری، سرعت و زودگذری امور دنیوی است. این مصرع به این واقعیت اشاره دارد که در شرایط ناپایدار و گذرای دنیا، نمی‌توان به درک و آگاهی عمیقی دست یافت، گویی که در نور لحظه‌ای برق، نمی‌توان نامه‌ای را خواند.
• “آخر چه سپاه آید از مور”: “مور” نماد موجودی کوچک و ضعیف است. این مصرع به بی‌اهمیتی و ناتوانی امور دنیوی در برابر قدرت الهی اشاره دارد. از “مور” (امور مادی و دنیوی) نمی‌توان انتظار “سپاه” (قدرت و پیروزی حقیقی) داشت.

بیت نهم:

• “خلقان برقند و یار خورشید”: مردم و مخلوقات (یا به طور کلی امور دنیوی) همانند “برق” هستند؛ ناپایدار، زودگذر و فریبنده. اما “یار” (معشوق الهی) مانند “خورشید” است؛ منبع نور، گرما، پایداری و حیات حقیقی.
• “بی‌گفت تو ظاهرست و مشهور”: این حقیقت که خالق همچون خورشید و مخلوق همچون برق است، “بی‌گفت تو” (حتی بدون اینکه خودت بگویی) آشکار و مشهور است. این بدان معناست که این حقیقت بدیهی است و نیاز به اثبات ندارد.

بیت دهم:

• “خلقان مورند و ما سلیمان”: “خلقان” (مردم و موجودات) در مقابل ما (اشاره به مقام و عظمت معشوق الهی) مانند “مور” (ضعیف و ناچیز) هستند، در حالی که ما “سلیمان” (قدرتمند و حاکم بر همه چیز) هستیم. این بیت نیز بر تفاوت عظیم بین قدرت الهی و مخلوقات تأکید دارد.
• “خاموش صبور باش و مستور”: این مصرع خطاب به خود شاعر یا سالک است که در مقابل عظمت معشوق، باید “خاموش” (از اعتراض و اظهار نظر)، “صبور” (در برابر سختی‌ها و در راه عشق) و “مستور” (پنهان کننده اسرار الهی و تواضع پیشه کن) باشد. این رهنمودی است برای سالک که در حضور حق، ادب سکوت و تسلیم را رعایت کند.

این غزل با تأکید بر حضور دائمی و جامع خداوند، بیان می‌کند که هر آنچه در جهان ارزشمند و پایدار است، از اوست و بدون ارتباط با او، هرگونه تلاش و دستاورد انسانی بی‌معنا و آسیب‌زاست.