تفسیر غزل شماره ۹۷۸ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۹۷۸ مولانا، دعایی شورانگیز و ستایشی بی‌حد از “صدر عالی” است که در اینجا نمادی از یک ولی خدا، پیر کامل، یا شمس تبریزی است. مولانا در این غزل، با آرزوی عمر با عزت و فراوانی نعمت برای این وجود مقدس، به ویژگی‌های منحصر به فرد او می‌پردازد که چگونه عیش دنیا برای او نقد و حاضر است، مجلسش از بی‌خبران خالی است، و جان‌ها در برابرش تسلیم‌اند. در نهایت، مولانا شمس تبریزی را “بخت نقد” می‌خواند و دیگران را در برابر او هیچ می‌انگارد.

آرزوی خیر برای صدر عالی

مولانا غزل را با دعای خیر برای “صدر عالی” آغاز می‌کند:

زندگانی صدر عالی باد ایزدش پاسبان و کالی باد

«زندگی صدر عالی (مقام بلندمرتبه، رهبر روحانی، یا شمس تبریزی) همواره با شکوه و عزت باشد،» «خداوند (ایزد) نگهبان (پاسبان) و محافظ (کالی) او باشد (او را از هر گزندی دور بدارد).» این بیت، دعایی برای طول عمر با عزت و حفاظت الهی از شخص مورد نظر مولانا.

هر چه نسیه‌ست مقبلان را عیش پیش او نقد وقت و حالی باد

«هر لذت و خوشی (عیش) که برای نیک‌بختان (مقبلان) به صورت نسیه (وعده داده شده برای آینده، در آخرت) است،» «در نزد او (صدر عالی) نقد و در لحظه حال (بدون انتظار) باشد (یعنی او همین الان به لذت‌های اخروی دسترسی دارد).» این بیت، بیانگر مقام والای صدر عالی که به لذت‌های معنوی نه در آینده، بلکه در حال دسترسی دارد.

مجلس گرم پرحلاوت او از حریف فسرده خالی باد

«مجلس پرشور و با حلاوت (شیرین و لذت‌بخش) او (صدر عالی)،» «از هم‌نشین سرد (فسرده) و بی‌ذوق خالی باشد (تا شوری مجلسش از بین نرود).» این بیت، آرزوی مولانا برای خلوص مجلس صدر عالی و دوری از کسانی که قدر او را نمی‌دانند.

تسلیم جان‌ها در برابر او

مولانا به تسلیم جان‌ها در برابر این وجود مقدس اشاره می‌کند:

جان‌ها واگشاده پر در غیب بسته پیشش چو نقش قالی باد

«جان‌هایی که پرهای خود را در عالم غیب (برای پرواز) گشوده‌اند (و آزادند)،» «(همه) در برابر او (صدر عالی) همچون نقش قالی (بی‌حرکت و تسلیم) بسته و محصور باشند (و اختیارشان را به او بسپارند).» این بیت، بیانگر قدرت صدر عالی در جذب و مقید کردن جان‌ها به خود، حتی جان‌های آزاد و رها.

بر یمین و یسار او دولت هم جنوبی و هم شمالی باد

«دولت و بخت (سعادت و برکت) بر سمت راست و چپ او (صدر عالی)،» «هم از جهت جنوب و هم از جهت شمال (از هر سو و در تمامی ابعاد) باشد (یعنی کاملاً در احاطه‌ی برکت و دولت باشد).» این بیت، دعایی برای فراوانی و احاطه‌ی دولت و برکت از هر سو بر صدر عالی.

دو ولایت که جسم و جان خوانند بر سر هر دو شاه و والی باد

«دو سرزمین (ولایت) که به آن‌ها جسم و جان می‌گویند (یعنی عالم ماده و عالم روح)،» «بر سر هر دوی آن‌ها، (او) پادشاه (شاه) و حاکم (والی) باشد (بر هر دو عالم جسم و جان فرمانروا باشد).» این بیت، بیانگر فرمانروایی و تسلط صدر عالی بر هر دو عالم جسم وانی و روحانی.

شمس تبریزی، بخت نقد

مولانا غزل را با اشاره صریح به شمس تبریزی به پایان می‌برد:

بخت نقدست شمس تبریزی او بسم غیر او ملی باد

«شمس تبریزی خود بخت نقد و حضور است (او نه وعده‌ای برای آینده، که خود عین سعادت و برکت حاضر است)،» «او (به تنهایی) کافی (بسم) است، و غیر او همگی از میان بروند (ملی باد: نابود باد، نیست باد).» این بیت، تأکید قاطع و بی‌چون و چرای مولانا بر یگانگی و کفایت شمس تبریزی و نفی هر چیز دیگر در برابر او. این ابراز ارادت و شیفتگی مطلق به شمس است.

نکات مهم

• صدر عالی، ولیّ خدا: مولانا برای یک شخصیت روحانی والا، عمر با عزت و حفاظت الهی آرزو می‌کند.
• لذت‌های نقد معنوی: این شخص به لذت‌های اخروی در همین دنیا و در لحظه حال دسترسی دارد.
• مجلس خالص: آرزوی دوری بی‌ذوقان از محفل او.
• تسلط بر جان‌ها: جان‌های آزاد نیز در برابر او تسلیم و مقیدند.
• احاطه برکت از هر سو: دولت و برکت از تمامی جهات او را احاطه کرده است.
• فرمانروایی بر جسم و جان: او بر هر دو عالم ماده و روح تسلط دارد.
• شمس تبریزی، عین بخت و کفایت: مولانا شمس را خود سعادت حاضر می‌داند و هر چیز جز او را بی‌ارزش یا فانی می‌خواهد.

نتیجه‌گیری

غزل ۹۷۸ مولانا، پرده از ارادت بی‌شائبه و ایمان عمیق او به جایگاه “صدر عالی” برمی‌دارد که در ابیات پایانی به وضوح “شمس تبریزی” نامیده می‌شود. مولانا غزل را با دعایی پرشور برای این رهبر روحانی آغاز می‌کند؛ آرزوی عمر با عزت، حفاظت الهی، و دسترسی “نقد” به “عیش”‌های معنوی را که برای دیگران نسیه و در آخرت است. او خلوص مجلس این “صدر عالی” را از “حریف فسرده” (هم‌نشینان بی‌ذوق) می‌طلبد، تا شور و حلاوت مجلسش محفوظ بماند.

مولانا در ادامه، به قدرت معنوی این ولیّ اشاره می‌کند؛ جایی که “جان‌ها”ی آزاد و پرگشوده در “غیب”، در برابر او “چو نقش قالی” بسته و مطیع می‌شوند. او برای “صدر عالی” فراوانی “دولت” و “برکت” از “یمین و یسار” (هر سو) را آرزو می‌کند و مقام او را فرمانروای “دو ولایت جسم و جان” می‌داند، که نشان از تسلط او بر هر دو عالم ماده و معناست. اوج غزل در بیت پایانی است که مولانا “شمس تبریزی” را خود “بخت نقد” (سعادت حاضر) معرفی می‌کند و با قاطعیتی بی‌نظیر، “او بسم” (او کافی است) و “غیر او ملی باد” (هر آنچه جز اوست، نیست باد) می‌گوید. این غزل تصویری از نهایت شیفتگی و فنای مولانا در وجود شمس تبریزی است، که او را عین سعادت و حاکم بر تمام عوالم می‌داند.