تفسیر غزل شماره ۸۹۲ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۸۹۲ مولانا، غزلی شورانگیز و عمیق درباره‌ی ماه مبارک رمضان و جایگاه روزه در سیر و سلوک عرفانی است. مولانا روزه را وسیله‌ای برای رهایی جان از قید جسم و نفس، و پلی برای رسیدن به معراج روحانی و لقاء الهی می‌داند. این غزل سرشار از اشارات قرآنی و مضامین معنوی است که روزه را نه تنها یک فریضه، بلکه یک قربانی بزرگ برای رسیدن به حیات حقیقی جان توصیف می‌کند.

آمدن ماه صیام و دعوت به رهایی

مولانا غزل را با بشارت آمدن ماه صیام آغاز می‌کند:

آمد شهر صیام سنجق سلطان رسید دست بدار از طعام مایده جان رسید

«شهر (ماه) روزه (صیام) آمد، (گویی) پرچم و بیرق (سنجق) سلطان (خداوند) فرا رسید (و اعلام حکومت معنوی کرد)،» «(پس ای انسان) از طعام (مادی) دست بردار، (چرا که) سفره‌ی (مایده) جان (غذای روحانی) رسید.» این بیت، اعلام آغاز ماه رمضان و دعوت به ترک غذاهای جسمانی برای دریافت غذاهای روحانی. “سنجق سلطان” نماد فرمانروایی معنوی و حضور خاص خداوند در این ماه است.

جان ز قطیعت برست دست طبیعت ببست قلب ضلالت شکست لشکر ایمان رسید

«جان (انسان) از (بند) گسستگی و دوری (قطیعت) رها شد، و دست طبیعت (طبیعت جسمانی و نفسانی) بسته شد،» «(و در نتیجه) مرکز (قلب) گمراهی (ضلالت) شکست خورد و لشکر ایمان (قدرت روحانی) فرا رسید (و پیروز شد).» این بیت، بیانگر رهایی جان از قید نفس و طبیعت در ماه رمضان و پیروزی قوای روحانی بر قوای شیطانی.

لشکر والعادیات دست به یغما نهاد ز آتش والموریات نفس به افغان رسید

«لشکر “والعادیات” (سواران تندرو و مهاجم، اشاره به آیه‌ی اول سوره عادیات) (که نماد قوای معنوی هستند) دست به غارت (یغما) (نفس اماره) نهادند،» «(و) از آتش “والموریات” (آتش‌افروزان، اشاره به آیه‌ی دوم سوره عادیات، که نماد مجاهدت و رنج روزه است) نفس (اماره) به فغان (افغان) و ناله رسید.» این بیت، اشاره به مجاهدت با نفس و پیروزی قوای روحانی؛ آیات سوره عادیات (قسم به اسبان دوندگان…) برای توصیف حمله‌ی قوای معنوی به نفس استفاده شده است.

روزه، قربانی و حیات جان

مولانا به روزه به عنوان یک قربانی و منبع حیات جان اشاره می‌کند:

البقره راست بود موسی عمران نمود مرده از او زنده شد چونک به قربان رسید

«(داستان) “البقره” (گاو بنی‌اسرائیل در قرآن) راست بود (که با قطعه‌ای از آن مرده زنده شد)، (و) موسی (پسر) عمران (که از پیامبران الهی بود) (این معجزه را) آشکار کرد،» «(بله، آن) مرده (جان مرده‌ی انسان) از (همین) قربان (قربانی کردن نفس در روزه) زنده شد، هنگامی که (انسان) به قربانی (روزه) رسید.» این بیت، اشاره به داستان گاو بنی‌اسرائیل در سوره بقره که با ضربه زدن تکه‌ای از آن به مرده، مرده زنده شد. مولانا روزه را همچون آن گاو قربانی می‌داند که موجب حیات جان‌های مرده می‌شود.

روزه چو قربان ماست زندگی جان ماست تن همه قربان کنیم جان چو به مهمان رسید

«روزه مانند قربانی (در راه خدا) برای ماست و زندگی (حقیقی) جان ماست،» «(پس) تن (خود) را تماماً قربانی می‌کنیم، هنگامی که جان (ما) به میهمان (حضور الهی) رسید.» این بیت، تأکید بر اهمیت روزه به عنوان فدایی کردن جسم برای حیات جان؛ روزه قربانی است که جان را زنده می‌کند و برای دیدار با مهمان الهی آماده می‌سازد.

صبر، حکمت و معراج روح

مولانا به نقش صبر و حکمت و معراج روح در ماه رمضان اشاره می‌کند:

صبر چو ابریست خوش حکمت بارد از او زانک چنین ماه صبر بود که قرآن رسید

«صبر مانند ابری خوشایند است که از آن حکمت می‌بارد،» «زیرا در چنین ماه صبری (ماه رمضان) بود که قرآن (منبع حکمت الهی) نازل شد.» این بیت، اشاره به ماه رمضان به عنوان “ماه صبر” و منشأ نزول قرآن (حکمت الهی). صبر در روزه، حکمت را به ارمغان می‌آورد.

نفس چو محتاج شد روح به معراج شد چون در زندان شکست جان بر جانان رسید

«هنگامی که نفس (جسمانی) محتاج (ضعیف و ناتوان) شد، روح (انسانی) به معراج (عروج روحانی) رفت،» «چون در (زندان) (تن) شکست (و از بین رفت)، جان (انسان) به (حضور) جانان (معشوق حقیقی) رسید.» این بیت، بیانگر نسبت معکوس قدرت نفس و روح؛ هر چه نفس ضعیف‌تر شود، روح قوی‌تر شده و به معراج می‌رود تا به جانان برسد.

رهایی از چاه تن و سکوت در راه حق

مولانا به رهایی از قید تن و لزوم سکوت در این مسیر اشاره می‌کند:

پرده ظلمت درید دل به فلک برپرید چون ز ملک بود دل باز بدیشان رسید

«پرده‌ی تاریکی (غفلت) دریده شد، و دل (انسان) به سوی آسمان (فلک) پرواز کرد،» «چون (ماهیت) دل از عالم ملکوت (ملک) بود، باز (به اصل خود) به سوی آنان (اهل ملکوت) رسید.» این بیت، نشان‌دهنده عروج دل به عالم بالا پس از کنار رفتن حجاب‌های ظلمت، و بازگشت دل به اصل ملکوتی خود.

زود از این چاه تن دست بزن در رسن بر سر چاه آب گو یوسف کنعان رسید

«زود از این چاه (تاریک و محدود) تن (جسم) دست بزن در ریسمان (نجات‌بخش/عشق الهی)،» «(و) بر سر چاه (که پر از) آب (حیات) است، بگو که یوسف کنعان (جان پاک و نورانی) فرا رسید (و از اسارت چاه تن رها شد).» این بیت، دعوتی به رهایی از زندان جسم (چاه تن) با دست آویختن به ریسمان الهی، و بشارت بازگشت یوسف (جان) به اصل خود.

عیسی چو از خر برست گشت دعایش قبول دست بشو کز فلک مایده و خوان رسید

«عیسی (علیه‌السلام)، هنگامی که از خر (جسمانیت و تعلقات مادی) رها شد، دعایش مقبول گشت،» «(تو نیز) دست‌هایت را بشوی (از تعلقات دنیا)، زیرا از آسمان (فلک) سفره (مایده) و خوان (نعمت‌های روحانی) فرا رسیده است.» این بیت، تشبیهی به رهایی عیسی از قید خر (مادیات) برای قبولی دعا و دعوت به شستن دست از دنیا برای دریافت خوان آسمانی.

دست و دهان را بشو نه بخور و نه بگو آن سخن و لقمه جو کان به خموشان رسید

«(در این ماه روزه و خلوت)، دست و دهانت را بشوی (از خوردن و گفتن بیهوده)، نه بخور و نه (بیهوده) بگو،» «(بلکه) آن سخن (الهی) و لقمه (معنوی) را بجو که به خاموشان (اهل سکوت و مجاهده) می‌رسد.» این بیت، دعوتی به سکوت و پرهیز از پرخوری و پرگویی در ماه رمضان، برای دریافت فیوضات و الهامات خاص الهی که تنها به خموشان می‌رسد.

نکات مهم

• ماه صیام، فرمانروایی معنوی: ماه رمضان آغاز حکومت سلطان الهی است و فرصتی برای روی آوردن به غذای جان.
• رهایی جان از قید نفس: روزه موجب رهایی جان از تعلقات طبیعی و پیروزی ایمان بر گمراهی می‌شود.
• مجاهدت با نفس: روزه نبردی با نفس اماره است که منجر به ضعف نفس و قوی شدن روح می‌شود.
• روزه، قربانی برای حیات: روزه مانند قربانی است که جسم را فدا می‌کند تا جان زنده شده و برای لقاء الهی آماده شود.
• صبر و حکمت: ماه رمضان ماه صبر است و از این صبر، حکمت و معرفت (قرآن) می‌بارد.
• معراج روح: ضعف نفس در اثر روزه، منجر به عروج روح به معراج و رسیدن به جانان می‌شود.
• بازگشت دل به اصل: دل انسان که از عالم ملکوت است، با کنار رفتن حجاب‌ها به اصل خود بازمی‌گردد.
• رهایی از زندان تن: جسم زندانی برای جان است و روزه وسیله‌ای برای رهایی یوسف جان از این چاه است.
• پرهیز از مادیات: برای دریافت فیوضات آسمانی، باید مانند عیسی از تعلقات مادی (خر) رها شد.
• سکوت و پرهیز: در این ماه، پرهیز از خوردن و گفتن بیهوده برای دریافت سخن و لقمه‌ی معنوی که نصیب خاموشان می‌شود، ضروری است.

نتیجه‌گیری

غزل ۸۹۲ مولانا، ترجمان زیبایی از فلسفه‌ی روزه و ماه رمضان در نگاه عرفانی است. مولانا با بهره‌گیری از تمثیلات قرآنی و مضامین غنی صوفیانه، نشان می‌دهد که روزه بیش از یک عمل ظاهری، یک قربانی عظیم برای حیات جان و معراج روح است. او تأکید می‌کند که در این ماه، جان از قید طبیعت و نفس رها می‌شود و به سوی عالم بالا پرواز می‌کند. مولانا روزه را کمندی برای کشاندن انسان به درگاه الهی، ابری برای بارش حکمت، و وسیله‌ای برای رسیدن به آن “مایده و خوان” آسمانی معرفی می‌کند که نصیب خاموشان و مجاهدان می‌شود. این غزل پیامی از امید، تحول روحانی، و فرصت بی‌نظیر ماه رمضان برای رسیدن به اوج قرب الهی را در خود جای داده است.