تفسیر غزل شماره ۸۸۵ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۸۸۵ مولانا، غزلی سرشار از شور و شعف و بشارت ظهور معشوق (شمس تبریزی/عشق الهی) است. این غزل به تأثیر دگرگون‌کننده‌ی عشق بر عالم و جان می‌پردازد و غلبه‌ی عشق بر عقل، تولد معجزه‌آسای مسیح عشق، و بقای حاصل از نظر معشوق را به تصویر می‌کشد. در نهایت، مولانا معشوق را محور هستی و منشأ هر بقایی می‌داند.

ظهور معشوق و شادی هستی

مولانا غزل را با اعلام بازگشت خود (به همراه معشوق) و تأثیر آن بر عالم آغاز می‌کند:

بار دگر آمدیم تا شود اقبال شاد دولت بار دگر در رخ ما رو گشاد

«بار دیگر (به جهان/صحنه‌ی هستی) آمدیم تا اقبال (بخت و سعادت) شاد شود،» «(و) دولت (خوشبختی و کامیابی) بار دیگر بر چهره‌ی ما (اهل عشق) رخ نشان داد (آشکار شد).» این بیت، بیانگر بازگشت شور و شادی به عالم با حضور اهل عشق و تجلی دولت معنوی.

سرمه کشید این جهان باز ز دیدار ما گشت جهان تازه روی چشم بدش دور باد

«این جهان (هستی) بار دیگر از دیدن ما (تجلی معشوق در ما) سرمه کشید (یعنی چشمش روشن شد و زیبایی یافت)،» «(و) جهان تازه و شاداب شد؛ چشم بد از آن دور باد!» این بیت، نشان‌دهنده تأثیر دیداری و زیبایی‌بخش معشوق (یا تجلی او در عاشق) بر کل هستی که آن را تازه و روشن می‌کند.

غلبه‌ی عشق بر عقل و تولد مسیح عشق

مولانا به غلبه‌ی عشق بر عقل و معجزه‌ی تولد مسیح عشق اشاره می‌کند:

عشق ز زنجیر خویش جست و خرد را گرفت عقل ز دستان عشق ناله کنان داد داد

«عشق از (قید و بند) زنجیر (عقل یا منطق) خویش رها شد (جستن از زنجیر کنایه از اوج گرفتن و بی‌باکی)، و عقل را (در چنگ خود) گرفت،» «(و) عقل از (شدت) دستان (قدرت و تصرف) عشق، ناله‌کنان فریاد برآورد: “داد! داد!” (که اشاره به بی‌تابی و ناتوانی در برابر عشق است).» این بیت، بیانگر قدرت و غلبه‌ی قاهرانه‌ی عشق بر عقل؛ عشق خودسر و بی‌باک است و عقل در برابر آن ناتوان و بی‌قرار می‌شود.

مریم عشق قدیم زاد مسیحی عجب داد نیابد خرد چونک چنین فتنه زاد

«مریم عشق قدیم (عشق ازلی و کهن) مسیحی عجیب (عشق بی‌واسطه و معجزه‌آسا) به دنیا آورد (اشاره به معجزه‌ی تولد عیسی)،» «خرد (عقل جزوی) یارای درک (داد) آن را ندارد، چون چنین فتنه‌ای (عظمت و شگفتی) را به وجود آورد.» این بیت، تمثیلی زیبا از تولد معجزه‌آسای عشق ناب؛ عشقی که بدون واسطه (مانند مسیح بدون پدر) از مریم عشق (باطن وجود) متولد می‌شود و عقل از درک آن عاجز است.

خوان عشق و بقای حاصل از نظر معشوق

مولانا به سفره‌ی پربرکت عشق و بقای ناشی از نظر معشوق اشاره می‌کند:

باز دو صد قرص ماه بر سر آن خوان شکست دل چو چنین خوان بدید پای به خون درنهاد

«باز هم دویست قرص ماه (نمادی از زیبایی و کمالات) بر سر آن خوان (سفره‌ی پربرکت عشق الهی) شکست (و خرد شد/ناچیز جلوه کرد)،» «(و) دل (عاشق)، چون چنین سفره‌ای (پر از کرامات) را دید، پای (جان) خود را در خون (فداکاری و ایثار) نهاد (برای رسیدن به آن).» این بیت، بیانگر عظمت و بی‌کرانگی سفره‌ی عشق الهی که تمامی کمالات ظاهری در برابر آن ناچیزند و دل عاشق را به فداکاری و ایثار وامی‌دارد.

دولت بشتافته‌ست چون نظرت تافته‌ست تا که بقا یافته‌ست عاشق کون و فساد

«خوشبختی و اقبال (دولت) شتاب کرده و آمده است، چون نظر (لطف و توجه) تو (ای معشوق) تابیده (و جلوه کرده) است،» «(به واسطه‌ی این نظر)، عاشق (حتی) موجودات ناپایدار (کون و فساد) نیز بقا (و جاودانگی) یافته است.» این بیت، تأکید بر نقش نظر و لطف معشوق در بخشیدن بقا و جاودانگی؛ حتی موجودات فانی نیز در پرتو نظر او پایدار می‌شوند.

شمس تبریزی، شاه جان و محور هستی

مولانا غزل را با ستایش از شمس تبریزی به پایان می‌رساند:

مفخر تبریزیان شمس حق ای خوش نشان عالم ای شاه جان بی‌رخ خوبت مباد

«ای افتخار مردم تبریز، ای شمس حق (شمس تبریزی)، ای نشانه‌ی نیکو (حقانیت و جمال الهی)،» «ای پادشاه جان‌ها، عالم بدون چهره‌ی زیبای تو مباد (وجود نداشته باشد)!» این بیت، ستایش نهایی از شمس تبریزی؛ او را محور هستی و منشأ حیات و جمال عالم می‌خواند.

نکات مهم

• بازگشت شور و دولت: حضور معشوق (یا تجلی او در عاشق) باعث شادی اقبال و آشکار شدن دولت معنوی در جهان می‌شود.
• زیبایی‌بخشی معشوق: دیدار معشوق چشم جهان را روشن و آن را تازه و زیبا می‌کند.
• غلبه‌ی عشق بر عقل: عشق قدرتمندتر از عقل است و آن را مقهور خود می‌سازد.
• مسیح عشق: عشق به صورت معجزه‌آسا (همچون مسیح از مریم) متولد می‌شود و عقل از درک آن عاجز است.
• خوان پربرکت عشق: سفره‌ی عشق الهی چنان عظیم است که تمامی زیبایی‌های ظاهری در برابر آن ناچیزند و دل عاشق را به فداکاری وامی‌دارد.
• بقا از نظر معشوق: نظر لطف معشوق، حتی به موجودات فانی نیز بقا و جاودانگی می‌بخشد.
• شمس، محور هستی: شمس تبریزی به عنوان مفخر تبریزیان، شاه جان و منشأ زیبایی و وجود عالم معرفی می‌شود.

نتیجه‌گیری

غزل ۸۸۵ مولانا، سروده‌ای پر از شادی و شعف از تجلی عشق الهی و حضور معشوق است. مولانا با تصاویر زنده و پرشور، نشان می‌دهد که چگونه با آمدن عشق، اقبال شاد می‌شود و جهان زیبایی و تازگی می‌یابد. او قدرت قاهرانه‌ی عشق را بر عقل به تصویر می‌کشد و تولد معجزه‌آسای “مسیح عشق” را نمادی از عمق و شگفتی این پدیده می‌داند. در نهایت، با تأکید بر بقا و جاودانگی حاصل از “نظر” معشوق، مولانا شمس تبریزی را به عنوان شاه جان و محور زیبایی و هستی عالم ستایش می‌کند. این غزل پیامی از اوج بیداری معنوی، تسلیم در برابر عشق، و غرق شدن در فیض بی‌کران الهی را در خود جای داده است.