تفسیر غزل شماره ۷۴۸ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۷۴۸ مولانا، غزلی پر از شور و ستایش معشوق (ساقی ازلی یا پیر کامل) است. مولانا در این غزل، با بیانی مستی‌وار، از معشوق می‌خواهد که پیوسته به فیض‌بخشی ادامه دهد تا جان‌ها در خمار عشق او قرار گیرند و عقل‌ها در این راه فنا شوند. او با استعاراتی چون یوسف و زنان مصر، و نیز اشاره به عناصر طبیعی (باد و آب)، به فراگیر بودن و تأثیر بی‌حد و حصر عشق می‌پردازد و در نهایت، وجود عاشق را سرشار از اسرار می‌داند.

ستایش ساقی و مستی عشق

مولانا غزل را با ستایش ساقی و آرزوی مستی برای جان خود آغاز می‌کند:

فخر جمله ساقیانی ساغرت در کار باد چشم تو مخمور باد و جان ما خمار باد

«(ای معشوق،) تو مایه‌ی افتخار تمام ساقی‌ها هستی، باشد که جام (فیض) تو پیوسته در کار باشد (و فیض‌بخشی کنی)،» «چشم تو پیوسته مست و خمار (از شراب ازلی) باد و جان ما نیز در خمار (مستی بعد از شراب) تو باد (یعنی پیوسته از تو سیراب شویم و اثر آن در ما بماند).» این بیت، درخواست مولانا از ساقی ازلی (معشوق/حق) برای تداوم فیض‌بخشی و آرزوی همیشگی مستی و خمار عشق برای جان خود و دیگر عاشقان.

ای ز نوشانوش بزمت هوش‌ها بی‌هوش باد وی ز جوشاجوش عشقت عقل بی‌دستار باد

«ای (معشوقی که) از پیوسته نوشیدن (نوشانوش) در بزم تو، هوش‌ها بی‌هوش باد (و عقل‌ها زایل شوند)،» «و ای (معشوقی که) از جوش و خروش (جوشاجوش) عشقت، عقل بی‌دستار باد (کنایه از فنای عقل و رهایی از قید و بندهای آن).» این بیت، دعوت به فنای عقل و هوش در بزم عشق و تأکید بر این که شور عشق، انسان را از قید عقل ظاهربین رها می‌سازد.

زخم دل عاشقان و شورش یوسف عشق

مولانا به تأثیر عشق بر دل عاشقان و مقام یوسف‌وار معشوق اشاره می‌کند:

چون زنان مصر جان را دست و دل مجروح باد یوسف مصری همیشه شورش بازار باد

«(در برابر جمال تو) جان‌ها (ی عاشقان) مانند دست و دل زنان مصر مجروح باد (کنایه از نهایت شیفتگی و بی‌خودی در برابر جمال یوسف)،» «(و) یوسف مصری (معشوق زیبا) همیشه مایه‌ی شور و غوغا (شورش بازار) در میان مردم باشد (یعنی جمال او پیوسته همه را به خود مشغول کند).» این بیت، تأکید بر جذابیت بی‌نظیر معشوق که مانند جمال یوسف، دل و جان عاشقان را مجروح می‌کند و همه را به شور و غوغا می‌اندازد.

ساقیا از دست تو بس دست‌ها از دست شد مست تو از دست تو پیوسته برخوردار باد

«ای ساقی، از (نوشاندن) دست تو، بسیاری از دست‌ها (هوش و اراده‌ها) از دست رفت (از خود بی‌خود شدند)،» «امید است که مست تو، پیوسته از (فیض) دست تو برخوردار باشد (و همیشه از تو فیض گیرد).» این بیت، تأکید دوباره بر قدرت ساقی در بی‌خود کردن عاشقان و آرزوی همیشگی بهره‌مندی از فیض او.

تسلیم وجود به عشق

مولانا به تسلیم تمام وجود عاشق به عشق اشاره می‌کند:

مغز ما پرباد باد و مشک ما پرآب باد باد ما را و آب ما را عشق پذرفتار باد

«مغز ما پر از باد (مستی و بی‌خودی) باد و مشک (پوست) ما پر از آب (اشک و اشک شوق) باد،» «(و) باد ما (نفس و وجود ما) و آب ما (اشک و حیات ما) را عشق بپذیرد (و تحت اختیار خود گیرد).» این بیت، آرزوی پر شدن وجود از مستی عشق، اشک‌ریزی و تسلیم کامل نفس و حیات به اراده‌ی عشق.

سلطنت عشق و جاذبه‌ی اسرار

مولانا به سلطنت عشق و ماهیت وجود عاشق اشاره می‌کند:

شاه خوبان میر ما و عشق گیراگیر ما جان دولت یار ما و بخت و دولت یار باد

«پادشاه زیبارویان (معشوق) سرور ماست و عشق مایه‌ی گرفتاری ما (و به خود جذب کردن ما)،» «جان دولت (عزیزترین چیز در این سعادت) یار ما (رفیق و همراه ما) باد و اقبال و سعادت نیز یار ما باد.» این بیت، اعلام سلطنت معشوق بر عاشقان و بیان اینکه عشق، تمام وجود آن‌ها را دربرگرفته است و آرزوی دوام این سعادت.

سرکشیم و سرخوشیم و یک دگر را می‌کشیم این وجود ما همیشه جاذب اسرار باد

«(ما عاشقان) سرکشیم (در برابر هر چیز غیر از معشوق) و سرخوشیم (مست و شاد هستیم) و یکدیگر را می‌کشیم (در راه عشق به یکدیگر یاری می‌رسانیم یا فانی می‌شویم)،» «باشد که این وجود ما همیشه جاذب (پذیرا و کشنده) اسرار (حقایق الهی) باشد.» این بیت، توصیف حال عاشقان که در عین سرکشی در برابر غیر، سرخوش‌اند و در راه عشق همدیگر را حمایت می‌کنند یا به فنا می‌رسند، و آرزوی اینکه وجودشان پیوسته محل تجلی اسرار الهی باشد.

نکات مهم

• ستایش ساقی ازلی: مولانا از معشوق می‌خواهد که پیوسته فیض‌بخش باشد تا عاشقان در مستی و خمار عشق او غرق شوند.
• فنای عقل در بزم عشق: شراب وحدت، هوش و عقل را بی‌اثر می‌کند و انسان را از قید عاقبت‌بینی رها می‌سازد.
• جمال یوسف‌وار معشوق: زیبایی معشوق آنچنان است که مانند یوسف، دل و جان عاشقان را مجروح و شهر را پر از شور و غوغا می‌کند.
• تسلیم وجود به عشق: آرزوی اینکه تمام وجود عاشق، از مغز و اشک گرفته تا نفس و حیات، تسلیم محض اراده‌ی عشق باشد.
• سلطنت معشوق بر عاشقان: معشوق، پادشاه خوبان و سرور عاشقان است و عشق، تمام وجود آن‌ها را در بر گرفته است.
• جاذبه‌ی اسرار در وجود عاشق: عاشقان در عین سرکشی در برابر غیر، سرشار از شادی‌اند و وجودشان همواره پذیرای اسرار الهی است.

این غزل با بیانی شورانگیز و پر از شوریدگی، به ماهیت عشق الهی و تأثیرات شگرف آن بر جان و عرد عاشق می‌پردازد. مولانا در این غزل، تمامی هستی خود را به پای عشق می‌ریزد و آرزو می‌کند که این مستی و جاذبه‌ی اسرار، پیوسته در وجود او و دیگر عاشقان جاری باشد.