تفسیر غزل شماره ۷۳۳ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۷۳۳ مولانا، غزلی سرشار از دعا، آرزو و بیان مقام فنای عاشق در معشوق است. مولانا در این غزل، آرزو می‌کند که تمام وجودش غرق در عشق الهی باشد و از تأثیرات معشوق بر هر ذره‌ی وجود خود سخن می‌گوید. او با زبان دعا و تمثیل، به اهمیت تسلیم در برابر معشوق، رهایی از غم فراق، و برتری عشق بر حسد و دشمنی اشاره دارد.

آرزوی فنا در عشق

مولانا غزل را با دعایی برای فنای کامل در عشق آغاز می‌کند:

ذره ذره آفتاب عشق دردی خوار باد مو به موی ما بدان سر جعفر طیار باد

«آرزو می‌کنم که ذره ذره‌ی (وجود) آفتاب عشق (عشق الهی)، جام‌نوش (دردی‌خوار) باشد (یعنی از شراب عشق سرمست شود)،» «(و) مو به موی وجود ما (عاشقان) به سوی آن سر (و مقصد نهایی)، مانند جعفر طیار (که در راه خدا شهید شد و به بهشت پر کشید)، در پرواز باشد (فانی شود).» این بیت، آرزوی فنای کامل در عشق الهی و پرواز روح به سوی حق، همچون جعفر طیار که با بال‌های روحانی به اوج رسید.

ذره‌ها بر آفتابت هر زمان بر می‌زنند هر که این بر خورد از تو از تو برخوردار باد

«ذره‌ها (وجودهای ناچیز) هر لحظه به آفتاب (وجود) تو (معشوق) برخورد می‌کنند (و از آن نور می‌گیرند)،» «هر کس که این (برخورد و بهره‌مندی) را از تو داشته باشد، از تو (بهره‌مند و) کامیاب باد.» این بیت، اشاره به فیض‌بخشی همیشگی معشوق به تمام موجودات و آرزوی بهره‌مندی همگان از این فیض.

هر کجا یک تار مویت بر هوس سر می‌نهد تار ما را پود باد و پود ما را تار باد

«هر کجا که یک تار موی تو (معشوق، نمادی از تجلیات لطیف یا اراده‌ات) بر روی هوس (خواسته‌های نفسانی) قرار گیرد (و آن را از بین ببرد)،» «تار (رشته‌ی اصلی) وجود ما را پود باد و پود (رشته‌ی فرعی) ما را تار باد (یعنی وجود ما کاملاً در هم آمیخته و تسلیم تو باشد، به‌طوری‌که تار و پود ما تو باشی و از خودی اثری نماند).» این بیت، آرزوی تسلیم مطلق عاشق در برابر معشوق و فنای کامل در اراده‌ی او.

رهایی از غم فراق و تبدیل حسد به شادی

مولانا به رهایی از غم دوری و تبدیل حسد به شادی اشاره می‌کند:

در بیابان غم از دوری دارالملک وصل چند غم بردار بودستم که غم بر دار بود

«در بیابان غم (فراق) و از دوری از دارالملک وصل (سرزمین وصال معشوق)،» «چقدر غم بردار (غمگین و متحمل غم) بوده‌ام که (اکنون) خود غم نیز بر دار (نابود) شد.» این بیت، بیان شدت غم فراق و سپس آرزوی نابودی و فنای آن غم در اثر وصال یا امید به وصال.

خار مسکینی که هر دم طعنه گل می‌کشد خواجه گلزار باد و از حسد گل زار باد

«آن خار مسکین (شخص حقیر و حسود) که هر لحظه به گل (شخص والا و کامل) طعنه می‌زند،» «(ای معشوق،) او (گل) خواجه‌ی گلزار (صاحب کمالات) باد و (آن خار) از حسدش زار و نزار (بیمار و رنجور) باد.» این بیت، دعایی برای برتری و شادکامی انسان‌های کامل و رنجوری حسودان.

رهایی از دشمنی‌ها و اهمیت غمخواری

مولانا به رهایی از دشمنان و اهمیت غمخوار اشاره می‌کند:

گل پرستان چمن را دشمن مخفیست مار این چمن بی‌مار باد و دشمنش بیمار باد

«مار (دشمن پنهان و موذی) برای گل‌پرستان چمن (عاشقان و اهل کمال) دشمنی پنهان است،» «آرزو می‌کنم این چمن (جهان) بی‌مار (از شر دشمنان در امان) باشد و دشمن آن بیمار باد (ناتوان و بی‌اثر).» این بیت، دعایی برای رهایی از دشمنی‌های پنهان و نابودی دشمنان اهل عشق.

چونک غمخواری نباشد سخت دشوارست غم همنشین غمخوار باد و بعد از این غم خوار باد

«هنگامی که غمخواری (یار و همدمی که در غم شریک شود) نباشد، غم بسیار دشوار است،» «(پس) همنشین (عاشق) غمخوار (یار و همدم) باد و بعد از این (با وجود غمخوار) غم خوار (بی‌ارزش و ناچیز) باد.» این بیت به اهمیت وجود یک غمخوار در زندگی و تأثیر آن در کاهش بار غم و بی‌ارزش شدن آن.

نکات مهم

• فنای کامل در عشق: آرزوی غرق شدن ذره‌ذره‌ی وجود در نور و فیض عشق الهی و پرواز روح به سوی حق.
• تسلیم مطلق به معشوق: آرزوی محو شدن خودی و تبدیل تمام وجود عاشق به تار و پود معشوق.
• رهایی از غم فراق: امید به از بین رفتن و نابودی غم ناشی از دوری معشوق.
• پیروزی بر حسودان: دعایی برای برتری اهل کمال و رنجوری و بی‌اثری حسودان و دشمنان.
• اهمیت غمخوار و همدم: بیان نقش حیاتی همنشین و غمخوار در آسان کردن غم‌ها و بی‌اهمیت جلوه دادن آن‌ها.

این غزل با زبانی سرشار از نیایش و آرزو، بر اهمیت عشق الهی و تأثیر آن در دگرگونی احوال عاشق، و نیز نقش حمایت‌گرایانه معشوق و یاران در مسیر زندگی تأکید می‌کند.