تفسیر غزل شماره ۷۲۶ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۷۲۶ مولانا، غزلی پرشور و دعوت‌کننده به بیداری معنوی و بهره‌مندی از فیض الهی در سحرگاهان (نماد خلوت و حضور حق) است. مولانا در این غزل، مخاطبان را به نوشیدن شراب عشق، رسیدن به مقام تولد روحانی (مسیحا شدن)، و فراتر رفتن از دوگانگی‌های بهشت و دوزخ فرا می‌خواند. او در نهایت، به ویژگی‌های عاشق حقیقی و نقش شمس تبریزی در این مسیر اشاره می‌کند.

دعوت به بیداری و مستی از عشق

مولانا غزل را با دعوتی به بیداری و بهره‌مندی از فیض آغاز می‌کند:

شب رفت حریفکان کجایید شب تا برود شما بیایید

«شب (فرصت خلوت و راز و نیاز) در حال رفتن است، ای یاران (حریفکان) کجا هستید؟» «قبل از اینکه شب تمام شود، شما بیایید (و از این فرصت استفاده کنید).» این بیت، دعوت به استفاده از فرصت‌های محدود و گران‌بهای معنوی در لحظات خلوت شب و سحر.

از لعل لبش شراب نوشید وز خنده او شکر بخایید

«از لعل لب او (معشوق، نماد کلام حیات‌بخش یا سرچشمه‌ی فیض) شراب (معرفت و عشق) بنوشید،» «و از خنده او (تجلیات شادی‌آور معشوق) شکر (شیرینی و لذت) بچشید (یا شکرگزاری کنید).» این ابیات به بهره‌مندی از فیوضات معنوی معشوق، که هم شراب‌مانند مستی‌بخش و هم شکرگون شیرین و لذت‌بخش است.

چون روز شود به هوشیاران زین باده نشانه وانمایید

«هنگامی که روز شود (و زمان به ظاهر عادی گردد)،» «به هوشیاران (کسانی که اهل درک ظاهری و منطقی هستند)، نشانه‌ای از این باده (شراب عشق) را نشان دهید (تا از حال شما آگاه شوند).» این بیت به تأثیر عشق درونی که می‌تواند به صورت نشانه‌هایی برای دیگران آشکار شود، حتی برای کسانی که خود اهل این باده نیستند.

تولد مسیحایی و فراتر رفتن از دوگانگی‌ها

مولانا به مقام تولد روحانی و رهایی از تعلقات اشاره می‌کند:

در جیب شما چو دردمیدند عیسی زایید اگر بزایید

«اگر در درون شما (جیب، کنایه از باطن)، (روح خدا مانند آنچه بر حضرت مریم دمیده شد) دردمیدند (فیض الهی دمیده شد)،» «شما (نیز) عیسی (روحانی) را خواهید زایید (مقام مسیحایی پیدا خواهید کرد)، البته اگر شایستگی زاییدن را داشته باشید (بزایید).» این بیت به رسیدن به مقام تولد روحانی و مسیحایی در سایه‌ی دمیدن روح الهی در باطن، و مشروط کردن آن به قابلیت درونی فرد.

بی هشت بهشت و هفت دوزخ همچون مه چهارده برآیید

«(و شما) بدون توجه به هشت بهشت و هفت دوزخ (یعنی فراتر از امید و بیم به پاداش و کیفر)،» «همچون ماه شب چهارده (کامل و نورانی) برآیید (و آشکار شوید).» این بیت به رها شدن از امید به ثواب و ترس از عقاب، و رسیدن به مقام عشق خالص که در آن، عاشق تنها برای خود معشوق تلاش می‌کند و فارغ از بهشت و دوزخ است.

پاکی چشم دل و مقام پیشوایی در عشق

مولانا به اهمیت پاکی درون و پیشوایی در عشق می‌پردازد:

یک موی ز هفت و هشت گر هست این خلوت خاص را نشایید

«اگر یک مو (اندک) هم از هفت (نماد هفت گناه کبیره یا تعلقات) و هشت (نماد هشت بهشت، یا دلبستگی به دنیا) در وجود شما باشد،» «شایستگی ورود به این خلوت خاص (مقام حضور و قرب الهی) را ندارید (نشایید).» این بیت به لزوم پاکی کامل از گناهان و تعلقات دنیوی و اخروی برای ورود به ساحت قرب الهی.

مویی در چشم نیست اندک زنهار که سرمه‌ای بسایید

«(حالا که) اندکی هم مو در چشم (باطن) شما نیست (و چشم دلتان پاک است)،» «مبادا که (با غرور یا غفلت) سرمه‌ای (چیزی که دید را محدود می‌کند یا آلودگی می‌آورد) بمالید (و چشم دل خود را آلوده کنید).» این بیت، هشدار به عاشقانی است که به پاکی رسیده‌اند تا از غرور یا غفلت دوباره آلوده نشوند.

چون چشم ز موی پاک گردد در عشق چو چشم پیشوایید

«هنگامی که چشم (دل) از مو (آلودگی‌ها و تعلقات) پاک شود،» «(شما) در عشق مانند چشم پیشوایید (که راهنمای دیگران است و خود حقیقت را می‌بیند).» این بیت به رهبری و راهنمایی عاشقانی که چشم دلشان از هر آلودگی پاک شده و حقیقت را می‌بینند.

عظمت عشق شمس تبریزی

مولانا در پایان به عظمت عشق شمس تبریزی اشاره می‌کند:

در عشق خدیو شمس تبریز انصاف که بی‌شما شمایید

«در عشق خداوندگار (خدیو) شمس تبریز،» «انصافاً (به راستی) که شما (عاشقان واقعی) بدون (منیت) خودتان، خود شما (به معنای واقعی وجودتان) هستید (یعنی در او فانی شده‌اید و به حقیقت وجودی خود رسیده‌اید).» این بیت، نشان‌دهنده‌ی مقام فنا فی‌الله در سایه‌ی عشق شمس تبریزی است که عاشق در آن، از خود تهی شده و به حقیقت وجودی خویش دست می‌یابد.

نکات مهم

• اهمیت فرصت‌ها: باید از فرصت‌های معنوی (به ویژه سحرگاه) نهایت استفاده را کرد.
• مستی از فیض معشوق: بهره‌مندی از شراب کلام و خنده‌ی معشوق (تجلیات الهی) مایه‌ی مستی و شیرینی است.
• تولد روحانی (مسیحا شدن): دمیدن روح الهی در باطن، انسان را به مقام تولد دوباره و مسیحایی می‌رساند، مشروط بر شایستگی.
• رها از امید و بیم: عاشق حقیقی از امید به بهشت و ترس از دوزخ فراتر رفته و تنها به معشوق می‌اندیشد.
• پاکی مطلق برای ورود به خلوت: حتی کوچک‌ترین تعلق (موی) مانع ورود به مقام قرب الهی است.
• هشدار به پاکان: کسانی که به پاکی رسیده‌اند، باید از غفلت و غرور بپرهیزند تا دوباره آلوده نشوند.
• پیشوایی عاشق پاکدل: عاشقانی که چشم دلشان پاک است، می‌توانند راهنمای دیگران در مسیر عشق باشند.
• فنا در شمس تبریزی: عشق شمس تبریزی، موجب فنای عاشق از خود و رسیدن به حقیقت وجودی خویش می‌شود.

این غزل با بیانی پر شور و نمادین، خواننده را به سفری معنوی درونی دعوت می‌کند که با بیداری آغاز شده و به مقام فنا و پیشوایی در عشق می‌رسد.