مقدمه

غزل ۷۱۹ مولانا، غزلی پر از شور و دعوت به بیداری و هوشیاری در مسیر عشق الهی است. مولانا در این غزل، مخاطبان را به استفاده از فرصت شب و سحر برای بیداری معنوی، و آمادگی برای دیدار معشوق (حقیقت الهی یا پیر کامل) فرا می‌خواند. او با تصویرسازی‌های زیبا و زبانی پرشور، حس انتظار و شوق وصال را به تصویر می‌کشد و در نهایت به نقش شمس تبریزی در درک این انتظار اشاره دارد.

دعوت به بیداری و بهره‌مندی از سحر

مولانا غزل را با سؤالی بیدارکننده آغاز می‌کند:

ای اهل صبوح در چه کارید شب می‌گذرد روا مدارید

«ای اهل سحر (کسانی که اهل بیداری و عبادت در سحرگاه هستید)، مشغول چه کاری هستید؟» «شب (فرصت خلوت و بیداری معنوی) در حال گذر است، آن را (به غفلت) روا مدارید (از دست ندهید).» این بیت، دعوتی است به هوشیاری و استفاده‌ی بهینه از فرصت‌های معنوی، به ویژه در سحرگاهان.

ماننده آفتاب رخشان از جام صبوح سر برآرید

«مانند آفتاب درخشان،» «از جام صبوح (شراب سحرگاهی معرفت) سر برآرید (مست و بیدار شوید).» این بیت به نوشیدن شراب معرفت در سحرگاه و طلوع معنوی مانند طلوع آفتاب.

ای شب شمران اگر شمار‌ست باری شب زلف او شمارید

«ای کسانی که شب‌ها را می‌شمارید (و به دنبال محاسبه‌ی زمان هستید)، اگر قرار است چیزی را بشمارید،» «دست‌کم شب (تاریکی و پیچیدگی) زلف او (معشوق) را بشمارید (به عظمت و زیبایی او بیندیشید).» این بیت به دعوت از محاسبه‌گران به رها کردن حساب و کتاب‌های مادی و پرداختن به زیبایی‌ها و پیچیدگی‌های معشوق.

آمادگی برای دیدار و کنار زدن ملولان

مولانا به آمادگی برای دیدار معشوق و کنار زدن کسالت می‌پردازد:

زخمی که زده‌ست وانمایید گر پنجهٔ شیر را شکارید

«اگر (شما) شکار پنجه‌ی شیر (معشوق قدرتمند) هستید (و از عشق او زخم خورده‌اید)،» «زخمی را که او زده است، آشکار کنید (نشان دهید که در راه او فداکاری کرده‌اید).» این بیت به دعوت از عاشقان برای آشکار کردن نشانه‌های عشق و فداکاری خود در راه معشوق.

در خواب شوید ای ملولان وین خلوت را به ما سپارید

«ای کسالت‌زدگان (ملولان)، به خواب روید،» «و این خلوت (شب و سحر، که فرصت دیدار معشوق است) را به ما (عاشقان بیدار) بسپارید.» این بیت به کنار زدن کسانی که اهل بیداری و شور عشق نیستند، و اختصاص خلوت معنوی به عاشقان واقعی.

مژده‌ی آمدن نگار و نقش شمس تبریزی

مولانا در پایان غزل، مژده‌ی آمدن معشوق را می‌دهد و به نقش شمس تبریزی اشاره می‌کند:

می‌آید آن نگار امشب چون منتظران آن نگارید

«آن نگار (معشوق زیبا) امشب می‌آید،» «چرا که شما (عاشقان) منتظران واقعی آن نگار هستید.» این بیت، مژده‌ای دلنشین به عاشقان است که انتظارشان به سر آمده و معشوق در حال آمدن است.

زان روی که شمس دین تبریز داند که شما در انتظارید

«به این دلیل که شمس دین تبریز (پیر و مراد مولانا)،» «می‌داند که شما در انتظار (معشوق) هستید.» این بیت به نقش شمس تبریزی به عنوان واسطه‌ای که از انتظار عاشقان آگاه است و آمدن معشوق را نوید می‌دهد، یا اینکه حضور شمس خود تجلی معشوق و پایان انتظار است.

نکات مهم

• اهمیت بیداری سحرگاهی: شب و سحر فرصت‌های طلایی برای بیداری معنوی و نوشیدن شراب معرفت هستند.
• رهایی از محاسبات مادی: به جای پرداختن به حساب و کتاب‌های دنیوی، باید به عظمت و زیبایی معشوق اندیشید.
• فداکاری و آشکار کردن عشق: عاشقان باید نشانه‌های زخم عشق را آشکار کنند و از آن نترسند.
• خلوت برای عاشقان بیدار: فرصت‌های معنوی و خلوت با معشوق، سهم کسانی است که بیدار و مشتاق هستند.
• مژده‌ی وصال: انتظار عاشقان به سر می‌آید و معشوق در حال آمدن است.
• نقش شمس تبریزی: شمس تبریزی آگاه به انتظار عاشقان است و خود مظهر این تجلی و وصال است.

این غزل با بیانی پرشور و امیدبخش، عاشقان را به بیداری و آمادگی برای دیدار معشوق دعوت می‌کند و نوید وصال را می‌دهد.