تفسیر غزل شماره ۷۱۲ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۷۱۲ مولانا، غزلی دلنشین و حکمت‌آمیز است که بر اهمیت شادی درونی، شکرگزاری، و تأثیر متقابل این دو بر زندگی و احوال انسان تأکید دارد. مولانا در این غزل، بر لزوم پذیرش سختی‌ها با روی گشاده، و سرانجام پرده‌برداری از رازهای پنهان در مسیر عشق اشاره می‌کند. او با تشبیهات شیرین و استفاده از بازی با کلمات “شکر” و “شاکر”، پیام‌های عمیق خود را منتقل می‌سازد.

شادی و شکرگزاری، منشأ برکت

مولانا غزل را با دعوت به شادی و تبیین اثر آن آغاز می‌کند:

خوش باش که هر که راز داند داند که خوشی، خوشی کشاند

«شاد باش و از زندگی لذت ببر، زیرا هر کس که (راز هستی و معرفت را) می‌داند،» «می‌داند که شادی (و حال خوش)، شادی و برکت بیشتری را به سوی انسان جذب می‌کند.» این بیت به قانون جذب درونی و تأثیر مثبت اندیشه و حال خوش بر زندگی اشاره دارد.

شیرین چو شکر تو باش شاکر شاکر هر دم شِکر ستاند

«مانند شکر، شیرین (و محبوب) باش و شکرگزار (سپاسگزار) باش،» «زیرا شکرگزار در هر لحظه (میوه‌ی) شکر (برکت و نعمت) را دریافت می‌کند.» این بیت به ملازمت شکرگزاری و دریافت نعمت‌ها اشاره دارد. شاکر بودن باعث می‌شود انسان همواره مورد لطف الهی قرار گیرد.

شُکر از شِکرست آستین‌پر تا بر سر شاکران فشاند

«(کسی که) شکر (سپاس) می‌کند، از شکر (نعمت) آستینش پر است (سراپا غرق نعمت است)،» «تا (او نیز) بر سر شکرگزاران دیگر بپاشد (و نعمت را با آن‌ها تقسیم کند).» این بیت به پاداش شکرگزاری که موجب فراوانی نعمت می‌شود، و نیز به سخاوت شکرگزار که نعمت‌هایش را با دیگران تقسیم می‌کند.

پذیرش تلخی‌ها و سرّ عشق

مولانا به پذیرش تلخی‌ها و راز عشق اشاره می‌کند:

تلخش چو بنوشی و بخندی در ذات تو تلخیی نماند

«هنگامی که تلخی‌ها (سختی‌ها و مصائب) را (مانند دارو) می‌نوشی و در عین حال می‌خندی (با روی گشاده می‌پذیری)،» «در وجود تو هیچ تلخی‌ای باقی نمی‌ماند (و وجودت سرشار از شیرینی می‌شود).» این بیت به تأثیر شگرف رضا و تسلیم درونی در مواجهه با سختی‌ها، که باعث از بین رفتن تلخی واقعی می‌شود.

گویی که چگونه‌ام؟ خوشم من گویم ترشم دلت بماند

«(تو به من) می‌گویی که “چگونه‌ام؟ (حالم چطور است؟)” (و من در باطن) می‌گویم “خوشم من”،» «(اما گاهی به ظاهر برای رعایت حال تو یا پنهان کردن راز عشق) می‌گویم “ترش‌رو هستم”، (تا) دلت (از عمق حال من) در شگفتی بماند.» این بیت به گاه‌شماری عارف برای پنهان کردن مستی و شور باطنی خود از نااهلان، تا حقیقت حالش را درک نکنند.

گوید که نهان مکن ولیکن در گوشم گو که کس نداند

«(معشوق یا هم‌راز) می‌گوید که (این راز را) پنهان نکن، ولی» «در گوش من بگو که کسی نداند (و به دیگران فاش نشود).» این بیت به تمایل به بیان راز دل با محرم اسرار و در عین حال، حفظ آن از اغیار.

در گوش تو حلقهٔ وفا نیست گوش تو به گوش‌ها رساند

«(اما ای مخاطب نااهل،) در گوش تو حلقه‌ی وفا (رازپوشی و امانت‌داری) نیست،» «گوش تو (گفته‌های من را) به گوش‌های دیگران می‌رساند (و راز را فاش می‌کند).» این بیت به عدم اعتماد به مخاطبان نااهل در حفظ اسرار معنوی و لزوم خودداری از فاش کردن این رازها.

نکات مهم

• قانون جذب شادی: شادی و حال خوش درونی، جذب‌کننده‌ی شادی و برکات بیشتر است.
• پاداش شکرگزاری: شاکر بودن و سپاسگزاری مداوم، موجب دریافت دائمی نعمت‌ها و برکات الهی می‌شود.
• سخاوت شاکران: کسی که شاکر است و نعمت‌ها را دریافت می‌کند، آن را با دیگران نیز به اشتراک می‌گذارد.
• تبدیل تلخی به شیرینی: پذیرش سختی‌ها با روی گشاده و رضایت درونی، تلخی آن‌ها را از بین می‌برد و وجود را سرشار از شیرینی می‌کند.
• رازپوشی عارفانه: عارف گاه برای حفظ اسرار معنوی و مستی باطنی خود، حال حقیقی‌اش را از نااهلان پنهان می‌سازد.
• لزوم حفظ اسرار: اسرار عشق و معرفت را نباید با هر کسی در میان گذاشت، زیرا گوش‌های نااهلان امین نیستند.

این غزل با بیانی شیرین و پر از طراوت، به خواننده اهمیت شادی درونی، شکرگزاری و پذیرش سختی‌ها را گوشزد می‌کند و او را به سوی زندگی‌ای سرشار از برکت و آرامش رهنمون می‌سازد.