تفسیر غزل شماره ۶۸۸ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۶۸۸ مولانا، غزلی کوتاه اما پر از توصیفات ظریف و دقیق از زیبایی‌های معشوق و تأثیر آن بر عاشق است. مولانا در این غزل، بر ماندگاری عشق و جوانی عاشق در فراق، و پیوستگی دل عاشق به دهان معشوق (که نماد کلام و حقیقت است) تأکید می‌کند. این غزل سراسر تجلیل از جمال یار و ابراز عمق تعلق عاشق است.

زیبایی معشوق و ظرافت آن

مولانا غزل را با تشبیهات هنرمندانه از زیبایی معشوق آغاز می‌کند:

روی تو به رنگریز کان ماند زلف تو به نقش بند جان ماند

«روی (چهره‌ی) تو مانند معدنی (کان) است که رنگ‌ها را (به زیبایی) می‌آفریند،» «(و) زلف (پیچیده‌ی) تو مانند نقش‌بندی است که بر جان‌ها (بر روح‌ها) نقش می‌بندد (و آن‌ها را اسیر خود می‌کند).» این بیت به جمال بی‌نظیر معشوق اشاره دارد که منبع آفرینش زیبایی است و زلفش، روح انسان‌ها را به تسخیر خود درمی‌آورد.

گر سایه برگ گل فتد بر تو بر عارض نازکت نشان ماند

«اگر سایه‌ی برگ گل بر تو بیفتد،» «بر گونه‌ی نازک و لطیف تو جای آن (برگ) باقی خواهد ماند.» این بیت به نهایت ظرافت و لطافت چهره‌ی معشوق اشاره دارد که حتی سایه‌ی برگ گل نیز می‌تواند بر آن اثر بگذارد.

جوانی عاشق در فراق و پیوستگی دل

مولانا به ماندگاری جوانی عاشق در فراق و پیوستگی دل او اشاره می‌کند:

روزی گذرد ز هجر تو سالی مسکین عاشق چنان جوان ماند

«در فراق تو، یک روز مانند یک سال می‌گذرد،» «اما با وجود این (طول کشیدن فراق)، عاشق بیچاره (مسکین) همچنان جوان باقی می‌ماند.» این بیت به تأثیر عشق بر حفظ جوانی و شادابی عاشق، حتی در طول فراق طولانی، چرا که عشق خود مایه حیات و سرزندگی است.

دلتنگ نیم اگر چه دل تنگم کآخر دل من بدان دهان ماند

«من دلتنگ (و غمگین) نیستم، اگرچه دلم (از غصه) تنگ شده است،» «چرا که دل من سرانجام (به سوی) آن دهان (معشوق، که نماد سخن و حقیقت است) کشیده شد و به آن پیوست.» این بیت به پیوستگی عمیق دل عاشق به معشوق (و کلام و حقیقت او)، که با وجود غم فراق، موجب دلتنگی کامل نمی‌شود، زیرا مقصدش معلوم است.

عظمت معشوق و درک آن

مولانا در پایان غزل، به عظمت معشوق و دعوت به درک آن اشاره می‌کند:

در چشم من آی تا تو هم بینی یک تن که به صد هزار جان ماند

«ای معشوق، به چشم من (با چشم بصیرت من) بنگر، تا تو هم ببینی،» «(این) یک وجود (عاشق) را که مانند صدها هزار جان (پرشور و پرانرژی) است.» این بیت به دعوت از معشوق برای نگریستن به عاشق با چشم بصیرت و دیدن عظمت و کثرت جانی که در یک عاشق از خود گذشته جمع شده است.

نکات مهم

• جمال بی‌نظیر معشوق: چهره‌ی معشوق منبع آفرینش زیبایی و زلفش تسخیرکننده‌ی جان‌هاست.
• لطافت بی‌حد: معشوق چنان لطیف است که حتی سایه‌ی برگ گل بر پوستش اثر می‌گذارد.
• جوانی در فراق: عشق، عاشق را حتی در طول فراق نیز جوان و باطراوت نگه می‌دارد.
• پیوستگی دل به معشوق: دل عاشق با وجود سختی‌ها به سوی کلام و حقیقت معشوق کشیده می‌شود و این پیوستگی مانع دلتنگی کامل است.
• عظمت عاشق در فنا: عاشق با فنای در معشوق، به چنان وسعتی از جان می‌رسد که یک تن او به صدها هزار جان می‌ماند و این را تنها با چشم بصیرت می‌توان دید.

این غزل با ایجاز و عمق، به گوشه‌هایی از جمال معشوق و تحولات وجودی عاشق در پرتو این عشق می‌پردازد.