تفسیر غزل شماره ۶۸۰ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۶۸۰ مولانا، غزلی پر از گلایه و شِکوه از قدرناشناسی نااهلان نسبت به حقیقت و معشوق است. مولانا در این غزل، با تمثیل‌های متعدد، بر ناتوانی انسان‌های غافل از درک لطائف و حقایق عشق و معرفت الهی تأکید می‌کند. این غزل سراسر تأکید بر لزوم درک باطن و مخاطب قرار دادن اهل دل، و دوری از نااهلان است.

ناتوانی نااهلان از درک حقایق

مولانا غزل را با بیان ناتوانی مردگان و کلاغان از درک جان و تابستان آغاز می‌کند:

نگارا مردگان از جان چه دانند کلاغان قدر تابستان چه دانند

«ای نگار (معشوق)! مردگان (کسانی که از نظر معنوی مرده‌اند) از (قدر و ارزش) جان (زندگی حقیقی و معنوی) چه می‌دانند؟» «(همان‌گونه که) کلاغان (پرندگان شوم و مادی) قدر و لطف تابستان (فصل حیات و سرزندگی) را چه می‌دانند؟» این بیت به تفاوت ماهوی اهل ظاهر و مردگان معنوی با اهل باطن و درک آن‌ها از حقایق زندگی و حیات اشاره دارد.

بر بیگانگان تا چند باشی بیا جان قدر تو ایشان چه دانند

«تا چه زمانی در میان بیگانگان (نااهلان و غافلان) خواهی ماند؟» «ای جان (معشوق)! بیا (به سوی ما)، زیرا ایشان (بیگانگان) قدر تو را چه می‌دانند؟» این بیت به دعوت از معشوق برای کناره‌گیری از نااهلان و روی آوردن به اهل دل، زیرا تنها آن‌ها قدر او را می‌دانند.

بپوشان قد خوبت را از ایشان که کوران سرو در بستان چه دانند

«قد زیبا و رعنایت را از ایشان (نابینایان بصیرت) بپوشان،» «چرا که کوران (بصیرت‌باخته) از درخت سرو (بلند و زیبا) در باغ (معرفت) چه می‌دانند؟» این بیت به لزوم پنهان کردن حقایق از نااهلان و کسانی که چشم بصیرت ندارند، زیرا آن‌ها توان درک زیبایی و عظمت معشوق را ندارند.

میدان عشق و لطائف معنوی

مولانا به میدان عشق و نفاوت آن با اهل دنیا اشاره می‌کند:

خرامان جانب میدان خویش آ مباش آن جا خران میدان چه دانند

«با ناز و عشوه (خرامان) به سوی میدان (عشق و معرفت) خودت بیا،» «در آنجا (در جمع نااهلان و غافلان) مباش، چرا که خران (نماد جهل و بی‌خردی) از میدان (عرفان و عشق) چه می‌دانند؟» این بیت به دعوت معشوق به حضور در جمع اهل دل و دوری از جاهلان که توان درک میدان عشق را ندارند.

بزن چوگان خود را بر در ما که خامان لطف آن چوگان چه دانند

«چوگان (نماد قدرت و تسلط معشوق بر دل‌ها) خود را بر در ما (دل ما) بزن،» «چرا که ناپختگان (خامان) لطف و شیرینی آن چوگان (جذب و تسلط معشوق) را چه می‌دانند؟» این بیت به اشتیاق عاشق به تحت تأثیر قرار گرفتن از قدرت معشوق و بیان این نکته که تنها اهل دل از این لطف بهره‌مند می‌شوند.

بهل ویرانه بر جغدان منکر که جغدان شهر آبادان چه دانند

«ویرانه (دنیا و تعلقات مادی) را برای جغدان (نماد شومی و انزوا و کسانی که به ویرانی دل بسته‌اند) بگذار،» «زیرا جغدان از شهر آبادان (عالم معنا و دل آباد) چه می‌دانند؟» این بیت به بی‌اعتنایی به دنیا و واگذار کردن آن به اهلش، و بی‌اطلاعی آن‌ها از شهر آبادان معنویت.

ناتوانی تن‌پرستان از درک ملک دل

مولانا به ناتوانی تن‌پرستان و گدایان از درک ملک دل و طبع سلطانان اشاره می‌کند:

چه دانند ملک دل را تن پرستان گدایان طبع سلطانان چه دانند

«تن‌پرستان (کسانی که تنها به جسم و لذات مادی مشغولند) از پادشاهی دل (ملک دل، عظمت و وسعت دل عارف) چه می‌دانند؟» «(همان‌گونه که) گدایان (افراد فرومایه و ناچیز) از خوی و سرشت (طبع) پادشاهان (عارفان و اولیا) چه می‌دانند؟» این بیت به تفاوت عظیم میان اهل ظاهر و اهل باطن و عدم توانایی اهل ظاهر در درک مقامات معنوی.

یکی مشتی از این بی‌دست و بی‌پا حدیث رستم دستان چه دانند

«یک عده‌ای از این افراد ناتوان و بی‌خاصیت (بی‌دست و بی‌پا، کنایه از نادانان و بی‌هنران)،» «از داستان و عظمت رستم دستان (نماد قهرمان و پهلوان اساطیری) چه می‌دانند؟» این بیت به ناتوانی افراد نادان و بی‌هنر از درک عظمت و کمال عارفان و اولیا اشاره دارد.

نکات مهم

• نااهلان، بی‌قدرشناس: کسانی که بصیرت معنوی ندارند، قادر به درک ارزش و زیبایی معشوق و حقایق عرفانی نیستند.
• پنهان کردن حقیقت از نااهلان: گاهی لازم است که حقیقت از کسانی که چشم بصیرت ندارند، پوشیده بماند.
• جایگاه اهل دل: معشوق و حقایق الهی در میان اهل دل و عارفان قدر و منزلت می‌یابند.
• بی‌ارزشی دنیا برای عارف: عارفان از دنیا و تعلقات آن رویگردان‌اند، زیرا به ارزش‌های والاتر معنوی آگاهند.
• ناتوانی تن‌پرستان: کسانی که به جسم و ماده دل بسته‌اند، هرگز نمی‌توانند عظمت و پادشاهی دل عارفان را درک کنند.
• بی‌هنران و بی‌دانشان: افراد نادان و بی‌خاصیت از عظمت و کمال اهل معرفت بی‌خبرند.